Alle artikelen
Voor de 750ste verjaardag van Amsterdam bracht kunstenaar Bob de Jong een aantal historische kunstwerken tot leven met kunstmatige intelligentie. De beelden zijn indrukwekkend, maar experts temperen de verwachtingen. ‘Meestal komt er weinig goeds uit generatieve AI.’
Bob de Jong beschrijft zichzelf als een filmmaker die ‘geniet van het leven in een dubbelzinnige, postmoderne en technologische singulariteit’. Hij is de oprichter van Diep Nep, een bedrijf dat zogenoemde deep fakes maakt. Dit is een techniek om beelden te verdraaien met behulp van AI, waardoor de kijker niet vermoedt dat er aan de beelden gesleuteld is. Vaak heeft zijn werk humoristische doeleinden, zoals een filmpje van koning Willem-Alexander die gitaar speelt.
Maar deep fakes kunnen ook gebruikt worden voor serieuzere projecten. De Jong liet de techniek los op schilderijen uit de zeventiende eeuw en zette het resultaat op YouTube. Het filmpje is al tienduizenden keren bekeken en de reacties zijn lyrisch. ‘Geweldig, bedankt Bob!,’ schrijft een kijker. ‘Diep onder de indruk,’ laat een andere weten. Maar experts zijn minder enthousiast.
De zon komt op in het noorden
Curator Tom van der Molen van het Amsterdam Museum heeft zo zijn twijfels over de toepassingen van AI bij historische kunst. ‘De zon komt in de filmpjes op in het noorden of zuiden, en gebouwen verdwijnen plotseling of doemen juist uit het niets op. De schilders zelf zouden het denk ik ook vreemd hebben gevonden, maar de beweging zou ze fascineren.’
Van der Molen wijst ook op inherente onjuistheden in de schilderijen zelf. ‘De werken zijn geen perfecte reflectie van de realiteit. Wat je ziet is wat de kunstenaar wil dat je ziet, niet hoe het echt was.’
Liselore Tissen, onderzoeker aan de Universiteit Leiden en Technische Universiteit Delft, experimenteerde ook met AI-toepassingen op kunst. Ze ziet verschillende risico’s. ‘AI gebruikt veel energie en stoot dus ook veel CO2 uit. Bovendien komt er meestal weinig goeds uit generatieve AI – het is vaak onbetrouwbaar en van slechte kwaliteit.’ De AI heeft behoorlijk wat context weggelaten in de schilderijen, constateert Tissen. ‘AI gebruikt wat het gevoed krijgt, in dit geval vooral geïdealiseerde afbeeldingen. Ik zie geen tekenen van bijvoorbeeld armoede of slavernij, iets wat toentertijd in Nederlandse steden wel aan de orde was.’
‘Wellicht dat musea AI in de toekomst vaker in kunnen zetten’
Ondanks die bezwaren ziet Tissen wel kansen voor het gebruik van kunstmatige intelligentie. ‘Musea moeten niet te bang zijn voor AI. Ze kunnen AI gebruiken om meesterwerken vanuit een ander perspectief te belichten of met een chatbot een gepersonaliseerd bezoek aan te bieden.’ Ze wijst op Operatie Nachtwacht, waarbij het Rijksmuseum AI gebruikte om verloren delen van De Nachtwacht te reconstrueren. Van der Molen deelt haar hoop. ‘Alleen bestaande beelden in beweging brengen is niet genoeg, maar AI zou heel bruikbaar zijn om bijvoorbeeld onderbelichte verhalen te kunnen vertellen. Wellicht dat musea het in de toekomst vaker kunnen inzetten.’
Reactie van Bob de Jong
Het meest verbijsterende aan dit artikel is niet dat het kritisch is over mijn werk, maar hoe intellectueel mager die kritiek wordt onderbouwd.
Nota bene vóór deze discussie publiceerde ik in de Volkskrant een uitgebreid essay over precies het onderwerp waarop Historisch Nieuwsblad mij nu probeert te corrigeren: de invloed van generatieve AI op onze historische beeldvorming. Daarin waarschuw ik zelf voor het risico dat AI onze voorstelling van het verleden vervormt en daarmee uiteindelijk ons collectieve geheugen beïnvloedt. Ik heb het debat over die historische verantwoordelijkheid dus niet ontweken; ik heb het zelf publiekelijk geopend.
Wie vervolgens zo’n kunstenaar wil bekritiseren op zijn omgang met geschiedenis, mag daar inhoudelijk stevig tegenover gaan staan. Maar dat gebeurt niet.
Een opgevoerde wetenschapper van de TU Delft spreekt over duurzaamheid, een volstrekt ander vraagstuk dan historische juistheid. Een andere deskundige constateert historische onnauwkeurigheid, maar erkent vervolgens zelf dat historische schilderijen óók interpretaties zijn en geen objectieve registraties van het verleden. Daarmee wordt de centrale framing van het artikel niet onderbouwd, maar juist ondergraven.
Het merkwaardige resultaat is dat de meest inhoudelijke, kritische reflectie op AI en historische vervorming niet afkomstig is van de journalist of de aangehaalde deskundigen, maar van de kunstenaar die het artikel juist een gebrek aan historisch besef probeert aan te rekenen.
Dat is des te problematischer omdat ik zelf publiekelijk heb gezegd dat ik geen “waarheidsfetisjist” ben en met dit werk geen historische waarheidsvinding bedrijf, maar kunst maak. Die cruciale context wordt weggelaten. Logisch ook: zodra je haar serieus meeneemt, stort een groot deel van de tegenstelling waarop het artikel drijft in.
Wat overblijft voelt daardoor eerder als een ShowNews-achtige controverse over AI dan als serieuze historische kritiek: eerst de suggestieve conclusie, daarna deskundigen die haar nauwelijks ondersteunen, terwijl de bestaande inhoudelijke positie van de maker buiten beeld blijft.
Van een historisch tijdschrift verwacht ik geen instemming met mijn werk. Integendeel. Ik verwacht intellectuele tegenspraak. Maar dan wel op het niveau van het debat dat er daadwerkelijk ligt. Wie historische beeldvorming tot onderwerp maakt, zou op zijn minst zorgvuldig moeten omgaan met de geschiedenis, bronnen en context van zijn eigen verhaal.
AI-filmpjes van historische kunstwerken bevatten fouten
Voor de 750ste verjaardag van Amsterdam bracht kunstenaar Bob de Jong historische kunstwerken tot leven met AI. De beelden zijn indrukwekkend, maar experts temperen de verwachtingen.
Historische posts polariseren vaker
Facebookgebruikers die in politiek getinte berichten verwijzen naar de Oudheid of Middeleeuwen, slaan daarin vaker een vijandige toon aan.
Een museum voor alle Surinamers
Eind november gaat in Amsterdam het Suriname Museum open. Het vertelt het verhaal van de verschillende bevolkingsgroepen.
De laatste Britse stuiptrekking
Het gaat belabberd met Groot-Brittannië. 'Het land dat vanaf de krijtrotsen de golven beheerste, is verworden tot een langzaam brokkelende rotspunt.'
‘Ik bleef een buitenstaander in de Afrikaanse vrijheidsstrijd’
Arts Roel Coutinho leidde begin jaren zeventig een ziekenhuis van een antikoloniale beweging vlakbij Guinee-Bissau. Hij raakte er bevriend met vrijheidsstrijders.
Viollet-le-Duc nam de Nôtre-Dame onder handen
Voor het eerst sinds de verwoestende brand in 2019 is de Nôtre-Dame weer van binnen te zien. In de negentiende eeuw werd de kathedraal gerestaureerd door Eugène Viollet-le-Duc.
‘Eisinga wilde zijn kennis doorgeven’
In haar boek over uitvinder en patriot Eise Eisinga haalt onderzoeker Sandra Langereis uit naar negentiende-eeuwse historici.
Film over meedogenloze moord op Lumumba
De documentaire 'Soundtrack to a Coup d’Etat' ontrafelt de perverse rol van westerse landen bij de moord op de Congolese premier Patrice Lumumba.
‘Het schaakspel weerspiegelt de politieke werkelijkheid’
De spelregels van het schaakspel weerspiegelen al eeuwenlang de werkelijkheid. Zo veranderde de koningin in de Middeleeuwen in een van de sterkste stukken.
Che Guevara exporteert de revolutie
Na de succesvolle machtsovername in Cuba reisde strijder van het eerste uur Ernesto ‘Che’ Guevara de wereld rond om de revolutie te exporteren.
Wagner zette mythes op muziek
Boosaardige dwergen, nobele helden en edele jonkvrouwen – de negentiende-eeuwse opera’s van Richard Wagner wemelen van de archetypes.
Etnische rel in Tegendraads: Italianen zaten aan ‘onze’ vrouwen
De speelfilm Tegendraads speelt zich af tegen de achtergrond van een etnische rel tussen Twentse jongeren en Italiaanse gastarbeiders.
