Alle artikelen
Begin twintigste eeuw was Frankrijk het eerste land ter wereld dat een professionele oproerpolitie oprichtte. Ordehandhaving à la française was zelfs zo succesvol dat andere landen de Franse doctrine overnamen. Van die voorbeeldfunctie is weinig meer over.
In de Noord-Franse stad Lens is het op maandag 5 oktober 2026 al vroeg in de morgen onrustig. Zo’n 200 leerlingen van het Lycée Auguste Béhal hebben de ingang van hun school geblokkeerd en rond half tien wordt de ME ingeroepen om de blokkade op te breken. Dat blijkt makkelijker gezegd dan gedaan: de tien busjes van de Compagnies Républicaines de Sécurité (CRS) worden al bij aankomst begroet met vuurwerk en een waarschuwing om de blokkade op te heffen levert niets op. Amper vijf minuten later gaan de agenten over tot een charge. Binnen de kortste keren staat het schoolplein blauw van het traangas en drijven wapenstokken de leerlingen de straat op.
Rond tien uur lijkt de orde hersteld. Maar zodra de traangaswolk optrekt, bewegen de leerlingen zich terug richting de ingang. De sfeer wordt grimmig. Agenten worden bekogeld met stenen en rond het schoolgebouw worden talloze brandjes gesticht. Als traangas de scholieren niet langer op afstand houdt, besluit de CRS opnieuw te chargeren: er klinkt een zware knal en de leerlingen stuiven uit elkaar. Een van hen valt neer op de stoep. Aan de linkerpols van deze 15-jarige jongen bungelt nog slechts een bloederig stompje.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Naar de gebeurtenissen loopt nog een officieel onderzoek, maar alles wijst erop dat de explosie die aan één leerling zijn hand kostte afkomstig was van een GM2L-granaat. Deze combinatie van een traangas- en flitsgranaat produceert een knal van 160 decibel en kan tot ernstige verwondingen leiden als hij te dichtbij ontploft. Binnen Europa is Frankrijk het enige land waar de oproerpolitie dit soort explosieve munitie tegen burgers inzet.

Volgens experts illustreert de GM2L-granaat hoe ver de Franse oproerpolitie inmiddels afwijkt van haar Europese collega’s. Tussen 2010 en 2013 werkten een twaalftal EU-landen samen om een nieuwe ordehandhavingsdoctrine te ontwikkelen die beter aansluit bij hedendaagse protesten. In het ‘de-escalatiemodel’ dat hieruit voortkwam, staat communicatie centraal en worden agenten geacht continu onderscheid te maken tussen vreedzame en niet-vreedzame demonstranten.
Maar Frankrijk deed niet mee aan dit project. In plaats daarvan zorgde de crisis rond de gele hesjes ervoor dat de Franse oproerpolitie extra zwaar bewapend werd: naast explosieve munitie is de CRS berucht om haar gebruik van lanceurs de balles de défense. Daarmee worden rubberkogels ter grootte van een golfbal afgevuurd, die vanwege letselgevaar enkel op de romp mogen worden afgeschoten.
Soldatengids veroordeelt wrede acties
De afgelopen maanden zwelt de kritiek op dit repressieve model van ordehandhaving aan. Toch stuit een aanpassing van de Franse doctrine op verzet. Volgens de Franse sociologen Olivier Fillieule en Fabien Jobard komt dit door een ‘mythisering’ van de Franse politie: ruim een eeuw was Frankrijk pionier op het gebied van ordehandhaving, waardoor er weinig aandacht is voor lessen uit het buitenland.
Die ‘mythische’ geschiedenis begint in 1789, toen de Franse Revolutie een einde maakte aan het ancien régime. Voor deze omwenteling stond ordehandhaving gelijk aan schieten op de mensenmassa, maar nu demonstranten golden als burgers in plaats van ‘rebellerende onderdanen’, ging die praktijk niet meer op. In 1791 werd dan ook vastgelegd dat elk gebruik van staatsgeweld voorafgegaan moest worden door een sommatie.
Hoewel de Franse monarchie in 1815 werd hersteld, bleven de gebruiken uit de revolutionaire periode grotendeels behouden. Nadat de conservatieve koning Karel X in 1830 was afgezet, besloot zijn liberale opvolger Lodewijk Filips bijvoorbeeld de sommatiewet van 1791 opnieuw in te voeren. Ook een Franse soldatengids uit 1840 veroordeelt expliciet ‘schijncharges en wrede acties met paarden’, omdat zij mensenmassa’s zouden ‘provoceren’.

In de loop van de negentiende eeuw nam het aantal doden tijdens volksopstanden sterk af: in de napoleontische tijd (1800-1813) waren dit er nog 74, terwijl in de ‘autoritaire jaren’ van keizer Napoleon III (1851-1859) slechts 17 doden vielen. Toch bleven grote bloedbaden voorkomen. Toen diverse steden na de val van de keizer hun eigen revolutionaire regeringen uitriepen, reageerde het Franse leger meedogenloos. Alleen al in Parijs vielen tijdens de Semaine sanglante van 1871 meer dan 10.000 doden.
De eerste oproerpolitie
In de Derde Franse Republiek (1870-1940) zou ordehandhaving verder worden geïnstitutionaliseerd. In 1884 verbood de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken, René Waldeck-Rousseau, de inzet van legereenheden tegen demonstranten. Ordehandhaving verschoof hiermee definitief naar de leden van de gendarmerie, die in tegenstelling tot soldaten vaak bekenden waren van de demonstranten.
In datzelfde jaar werd bovendien het verbod op vakbonden opgeheven, waardoor protesten zelf beter georganiseerd raakten. Nadat een staking in 1908 ontaardde in rellen en zes slachtoffers maakte, pleitte de socialistische politicus Jean Jaurès voor de oprichting van eigen ordediensten. Deze moesten voorkomen dat ‘de revolutionaire gestes van enkele overenthousiaste groepen’ hele acties van vakbonden lieten ontsporen. De eerste resultaten toonden zich in oktober 1909: ruim 100.000 demonstranten liepen zonder ongeregeldheden door het centrum van Parijs, over een route die in overleg met de autoriteiten was uitgestippeld.f
In 1921 volgde de oprichting van de eerste politie-eenheid die specifiek was belast met ordehandhaving. In 1930 kwam daar een officiële doctrine bij: in 135 pagina’s werd uiteengezet hoe discipline, een hiërarchische commandostructuur en een gradueel gebruik van geweld ‘wrede en bloedige conflicten’ met demonstranten moesten voorkomen. Frankrijk werd hiermee het eerste land dat ordehandhaving tot een speciaal vakgebied maakte.
Doden in de Seine
Hoewel de oprichting van de CRS in 1944 een verdere professionalisering van de Franse oproerpolitie markeerde, betekende dit niet het einde van grote geweldsexcessen. Met name het bloedbad dat de Parijse politie aanrichtte op 17 oktober 1961 tijdens een vreedzame demonstratie van Algerijnen toonde dat doctrines lang niet altijd werden opgevolgd. Naar schatting stierven die avond zo’n 200 Algerijnen door excessief politiegeweld. Velen verdronken in de Seine, omdat ze zwaargewond in de rivier werden gegooid.

Dat die geweldsgolf zich niet herhaalde bij de protesten van mei 1968 is volgens historici te danken aan de toenmalige politieprefect van Parijs, Maurice Grimaud. Zijn voorganger Maurice Papon had agenten opgedragen om ‘voor elke mep er tien terug te geven’, maar Grimaud koos voor een opvallend pacifistische aanpak. ‘Een demonstrant slaan die al op de grond ligt, is hetzelfde als jezelf slaan’, luidde zijn bekende instructie.
In de jaren zeventig zou die gedachte in heel Frankrijk de standaard worden en ook door andere landen worden overgenomen. Deze doctrine kwam erop neer dat demonstranten te allen tijde op afstand van ordetroepen moesten worden gehouden. Directe confrontatie – en dus geweld – werd zo tot een minimum beperkt. De Franse ME experimenteerde hiervoor met nieuw materieel – zoals barrières, traangasgranaten en waterkanonnen – maar zocht ook contact met de organisatoren van protesten. Daarnaast werd besloten om kleinere vergrijpen, zoals vernielingen of brandstichting bij afvalcontainers, tot op zekere hoogte te gedogen.
De resultaten van dit model spraken voor zich: tussen 1975 en 1990 leidde nog slechts 5 procent van alle demonstraties in Frankrijk tot geweldsincidenten. Eind jaren negentig leidde de opkomst van nieuwe protestvormen tot uitdagingen. Protestmarsen werden minder vaak centraal georganiseerd en bewegingen als de antiglobalisten of black blocs zagen geweld juist als onderdeel van hun tactiek.
Na 2010 leidde dit in vrijwel heel Europa tot een overgang naar de-escalatietechnieken. Frankrijk zette daarentegen vol in op de strafrechtelijke vervolging van geweldplegers. Daardoor maakte het model van afstand houden plaats voor een doctrine die volgens Fillieule en Jobard ‘kenmerkend is voor het Parijs van de late negentiende eeuw: zero tolerance vanaf het moment dat er sommaties klinken […] en kleine groepjes agenten die door de menigte zigzaggen om arrestaties te verrichten.’
Zelfs de Franse politie lijkt die conclusie niet te ontkennen. In 2020 berichtte Le Monde dat de toenmalige politieprefect van Parijs, Didier Lallement, zich trots vergeleek met Gaston de Galliffet – de legergeneraal die verantwoordelijk was voor het neerslaan van de Commune van 1871.
Meer weten:
- A Splendid Isolation (2016) door Olivier Fillieule en Fabien Jobard is een Engelstalig essay over het Franse ordehandhavingsmodel.
- Politiques du désordre (2020) door Olivier Fillieule en Fabien Jobard is het Frans standaardwerk over de politie bij demonstraties.
- Histoire des polices en France (2020) door Vincent Milliot (red.), Emmanuel Blanchard, Vincent Denis en Arnaud-Dominique Houte is een overzicht van vier eeuwen Franse politiegeschiedenis.
Franse oproerpolitie pakt demonstranten aan zoals in de negentiende eeuw
Begin twintigste eeuw was Frankrijk het eerste land ter wereld dat een professionele oproerpolitie oprichtte. Ordehandhaving à la française was zelfs zo succesvol dat andere landen de Franse doctrine overnamen. Van die voorbeeldfunctie is weinig meer over. In de Noord-Franse stad Lens is het op maandag 5 oktober 2026 al vroeg in de morgen onrustig....
De hersteller van de Roemeense volksgezondheid
Florica Bagdasar krijgt als minister de haast onmogelijke opdracht om na de Tweede Wereldoorlog de Roemeense gezondheidszorg uit de modder te trekken. Aan politieke gevoeligheden denkt ze niet, Bagdasar doet alles wat praktisch gezien nodig is. Het wordt haar niet in dank afgenomen. Florica Bagdasar heeft in 1946 net haar man begraven, als er wordt...
Fugger wil zijn geld terug
De familie Fugger bouwde een netwerk op in heel Europa en financierde vorsten en pausen. Dat maakte ze ook kwetsbaar. Op 24 april 1523 schreef de Augsburgse bankier Jakob Fugger een brief aan Karel V, koning van Spanje, heer der Nederlanden en keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. Aan het hof van...
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
In films kan alles. In Spinoza discussieert de filosoof die religieuze waarheden in twijfel trok met kunstenaar Rembrandt van Rijn over het leven, de rede, God en religie. Dat de film historische fictie is, is geen bezwaar. Dat hij nogal schools uitpakt, is dat wel. ‘Amsterdam 1656. Een machtige en rijke stad die zichzelf ziet...
Ontmoeting van Trump, Xi en Poetin kan niet tippen aan Jalta
Poetin, Xi en Trump kwamen vandaag samen in de Chinese stad Shenzhen, een ontmoeting die veelvuldig wordt vergeleken met de Conferentie van Jalta in 1945. Volgens militair historicus Christ Klep gaat die vergelijking mank: ‘De diplomatie van Jalta bestaat niet meer.’ ‘Het nieuwe Jalta’, zo wordt de ontmoeting tussen de hedendaagse grootmachten Rusland, China en...
Batavia was een smeltkroes van culturen
Wie in de achttiende eeuw een wandeling maakte door Batavia, liep door een multiculturele stad. Op afbeeldingen uit die tijd lijkt het alsof de verschillende bevolkingsgroepen gemoedelijk samenleefden. Maar achter die façade schuilt een complexer verhaal. Batavia ontstond rond een VOC-fort, dat begin zeventiende eeuw werd gebouwd met toestemming van de lokale sultan. Naarmate de...
Waren de Mašíns moordenaars of verzetshelden? Tsjechië komt er niet uit
Het overlijden van Joe Masin op 2 november 2026 in het Californische Santa Barbara was in de Verenigde Staten minder groot nieuws dan in Tsjechië. Ruim 75 jaar na zijn gewelddadige verzetsacties in zijn geboorteland ziet een deel van de Tsjechen Josef Mašín nog steeds als een moordende misdadiger. Voor anderen is hij, net als...
Zoektocht naar een Joods-Surinaamse familiegeschiedenis
Op bezoek bij zijn oma ontmoette Jaïr Salomon van Dijk haar Joodse generatiegenoot Mieke, die gedurende haar leven nooit iets te weten kwam over haar biologische ouders. Van Dijk ging op onderzoek uit en ontdekte dat haar vader een Surinaamse jazzartiest was en haar moeder een moeilijke jeugd had in vooroorlogse kindertehuizen. Hij vertelt erover...
Speculeren over Emily Brontë
Deborah Lutz schreef een biografie over de Brontë-zuster van wie het minst bewaard is gebleven. Daardoor blijven veel vragen onbeantwoord. Wellicht is over geen enkele familie in de letteren zoveel geschreven als die van de Brontës. De levens van Charlotte, Emily, Anne en Branwell spreken tot de verbeelding. Je moet dan ook van goeden huize...
Twee middeleeuwse nonnen komen in opstand
In 589 liep de opstand in een Frankisch vrouwenklooster uit op moord en doodslag. Tijdgenoot Gregorius van Tours sprak in zijn Historiën – de enige bron die over de nonnenopstand bestaat – van een schandaal waarin de duivel de hand had. Wat zat er werkelijk achter deze rebellie? Omstreeks het midden van de zesde eeuw...
Rivaliteit tussen Griekse stadstaten leidde tot een verwoestende oorlog
Soms waren ze bondgenoten. Maar hun rivaliteit leidde uiteindelijk tot een verwoestende oorlog tussen Griekenlands dominante poleis. De Griekse oudheid is momenteel weer erg in de mode. Christoper Nolans blockbuster The Odyssey is een bioscoophit en Alkibiades van Ilya Leonard Pfeijffer, over het verval van de Atheense democratie, is een bestseller die momenteel in veel...
Op ‘knuppelvrijdag’ eisten de Friezen hun taal op
Op 16 november 1951 raakten boze Friezen in Leeuwarden slaags met de politie. Kneppelfreed, zoals deze confrontatie bekend kwam te staan, gaf een belangrijke impuls aan de emancipatie van de Friese taal. Aanleiding was een rechtszaak over een verkeersboete van zeven gulden. Eind oktober 1951 zorgde Fries statenlid en journalist Tsjebbe de Jong voor ophef...