Alle artikelen
De Zeeuwen zijn in de maritieme geschiedschrijving van de Republiek nogal eens in een kwaad daglicht gesteld, meent Doeke Roos. ‘Zij stonden bekend als dwarsliggers, die meer belang hechtten aan de financieel aantrekkelijke kaapvaart dan aan het landsbelang.’ Dit negatieve beeld is volgens Roos onterecht. ‘Historici hebben de rivaliteit tussen de zeegewesten Holland en Zeeland altijd door een Hollandse bril bekeken. Zelden raadpleegden zij Zeeuwse archieven of zochten zij naar een verklaring voor het Zeeuwse gedrag. Hierdoor is een eenzijdig beeld ontstaan.’
In zijn proefschrift stelt Roos, voormalig zeeman en daarna jarenlang rijksloods in Vlissingen, dit beeld bij. Zo viel het met die dwarsliggerij volgens hem wel mee. ‘De Republiek vormde vooral in naam een eenheid. In praktijk waren de provincies soevereine staten die het eigen belang boven het belang van de Republiek stelden.’
Voor de Zeeuwen had het veiligstellen van hun eigen grenzen de hoogste prioriteit. Daarna pas richtten zij zich op vlootzaken van de Republiek. Roos: ‘En dat is niet zo gek als je bedenkt dat Zeeland als buffergewest voortdurend aan de directe dreiging van de Spaanse, en later Engelse vijand blootstond.’ Maar in Holland, waar de vijand ver weg was, had men daar volgens Roos geen begrip voor. Verzoeken van de Zeeuwen om maritieme of financiële bijstand bleven veelal onbeantwoord.
Dat de Zeeuwen, en vooral de Vlissingers, enthousiaste kaapvaarders waren, zal Roos niet ontkennen. ‘De Spanjaarden noemden kaapvaarders Pitselingos, een verbastering van Vlissingers.’ Roos wijst er echter op dat de kaapvaart, die zich formeel richtte op vijandelijke koopvaarders, een volwaardige oorlogstaak was: ‘De Zeeuwen deden er afbreuk mee aan de economische macht van de vijand.’
Verwijten dat de Zeeuwen weinig bijdroegen aan de vloot van de Republiek wijst Roos van de hand. ‘De Zeeuwse ligging nabij het vijandelijk grensgebied vereiste de onafgebroken inzet van vele kleine oorlogsschepen. Wie spreekt over de geringe Zeeuwse inbreng in de vloot van de Republiek, houdt geen rekening met deze omvangrijke Zeeuwse binnenvloot.’
Kamikaze
Rode draad in Roos’ beschrijving van de Zeeuwse zeegeschiedenis en de spanning tussen de twee zeegewesten vormt het Vlissingse admiralengeslacht Evertsen. Vijf generaties zijn betrokken geweest bij vele historische gebeurtenissen in de Gouden Eeuw. Stamvader Evert Hendrikse startte een familietraditie van ‘varen en vechten’. Geboren rond 1540 maakte hij de Opstand tegen de Spaanse overheersers mee. Hij wist te voorkomen dat de hertog van Parma in 1588 met zijn troepen van Vlaanderen naar Zeeland overstak. Hij hield zich ook intensief bezig met de kaapvaart van vijandelijke schepen, zodat hij in 1601 als een rijk man stierf.
Zijn kleinzonen, Johan Evertsen (1600-1666) en zijn broer Cornelis (1610-1666) waren actief tijdens de Engelse Oorlogen. Johan bracht het als eerste Evertsen tot luitenant-admiraal van Zeeland, de hoogste functie binnen de provinciale marine. Tussen 1650 en 1720 bekleedden de Evertsens deze functie 54 jaar lang. Roos: ‘Bij alle belangrijke zeeslagen tussen 1550 en 1750 was het geslacht Evertsen betrokken. Aan de Slag bij Lowestoft (1665) deden maar liefst vijf Evertsens mee.’
Ondanks hun indrukwekkende staat van dienst zijn de Evertsens nooit doorgedrongen tot de top van nationale marine. Volgens Roos had dit een politieke reden. ‘De Evertsen waren oranjegezind. De staatsgezinde Hollandse regenten moesten daar niet veel van hebben, bang als ze waren hun privileges kwijt te raken aan een sterk heerser. De Hollanders weigerden een Oranjegezinde Zeeuw aan te stellen als leider van de vloot van de Republiek.’ Michiel de Ruyter, de beroemde stadgenoot van de gebroeders Evertsen, vormt hierop een uitzondering. Volgens Roos komt dat doordat hij niet bekendstond om zijn prinsgezindheid.
In Roos’ onderzoek naar de varende Evertsens komen ook hun collega’s in beeld. Onder hen Witte de With, die in 1637 werd aangesteld als vice-admiraal van Holland. Roos uit in zijn proefschrift felle kritiek op wat hij noemt de verheerlijking van Witte de With. ‘De Evertsens vonden dat ”mannelijcke dapperheid” gepaard diende te gaan met ”couragieuze voorsigtigheid”. Maar Witte de With nam het met die voorzichtigheid niet zo nauw. Met zijn roekeloze gedrag joeg hij officieren en bootsvolk tegen zich in het harnas. Hij was een kamikaze, die bovendien op zijn eigen mensen schoot. De benaming ”zeeheld” verdient hij niet. De Koninklijke Marine zou er goed aan doen in de toekomst geen schepen meer naar deze man te vernoemen!’
Voor Roos zijn de echte zeehelden de onbekende mannen die op de donkere tussendekken de kanonnen bedienden. ‘Hun verhalen zijn nooit opgeschreven. Over hun heldendom wordt daarom niet gesproken. Aan dit bootsvolk heb ik mijn boek opgedragen.’
Twee eeuwen varen en vechten 1550-1750. Het admiralengeslacht Evertsen door Doeke Roos. 495 p. Uitgegeven in eigen beheer (tel. 0118-467869), euro 27,50.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
De vooruitgang
Proefschriften, lezingen en studies kunnen ons beeld van het verleden ingrijpend veranderen. In Twee eeuwen varen en vechten 1550-1750. Het admiralengeslacht Evertsen geeft Doeke Roos een Zeeuws weerwoord op de ‘hollandocentrische benadering’ van de maritieme geschiedenis. De Zeeuwen zijn in de maritieme geschiedschrijving van de Republiek nogal eens in een kwaad daglicht gesteld, meent Doeke...
Kluns
In 1961 werd ik lid van de NJN, de Nederlandse Jeugdbond voor Natuurstudie. Niet dat ik nou zo dol was op die natuur – ook toen moest je er iets te drinken bij hebben, al was dat Exota -, maar de club bood afleiding in een hoogst saaie periode. In die jaren was de NJN...
Lifestyle & trends
Wie zou hem hebben uitgevonden? Een bakker die per ongeluk een klodder deeg in een pan olie liet vallen? Een lekkerbekkende middeleeuwer die aan het experimenteren ging met beslag, oliepan, krenten, sucade en appeltjes? We hebben geen flauw idee. Het oudste recept voor oliebollen B toentertijd nog oliekoecken geheten B stamt uit 1667, maar het...
Beeldgeheim
Een oude foto. Wat is het verhaal erachter? Arita Baaijens en Jan Brokken, schrijvers van reisboeken, doen een poging. ‘In mijn jeugd las ik boeken over koppensnellers in Papoea-Nieuw-Guinea,’ vertelt Arita Baaijens, ‘én over jonge bestuursambtenaren die met gevaar voor eigen leven de jungle in gingen om de oerwoudbewoners manieren bij te brengen. Het tafereel...
Mijn verhaal
In ‘Mijn verhaal’ vertellen lezers over een historische gebeurtenis waarbij zij betrokken waren. Roelf Tillart (74) trok als 16-jarige tijdens de Hongerwinter van 1944-’45 naar Groningen om voedsel te zoeken. ‘Pas toen ik zelf kinderen kreeg, dacht ik: hoe hebben ze ons in godsnaam kunnen laten gaan? Maar destijds vond ik het heel normaal dat...
De kleine geschiedenis quiz
Hoe staat het met uw historische kennis? Elk jaar organiseert dit blad samen met de Volkskrant en Andere Tijden de Grote Geschiedenis Quiz. Bereid u voor op deze quiz en oefen mee. In 1845 werd Ierland, sinds 1801 met Engeland in de Union verbonden, getroffen door een catastrofe van ongehoorde ecologische dimensies. Een schimmelziekte, de...
Het hoge woord
Een sterke staat is een voorwaarde voor vruchtbaar overleg tussen werkgevers, werknemers en overheid. En hoewel juist links verzot is op dit poldermodel, is het rechts dat ervan profiteert. Het is net een duikelaartje: op het moment dat je het het minst verwacht, is het poldermodel weer helemaal terug van weg geweest. Gedurende de ‘paarse’ euforie...
Het imperialisme van de Verenigde Staten
Hoedt u! De Amerikanen hebben zich bekeerd tot het imperialisme! Dit is de algemene teneur in de recente golf van publicaties over de Verenigde Staten. Toch wortelt Bush’ internationale dadendrang in een oude Amerikaanse traditie. De vraag is bij elke nieuwe regering opnieuw: hoe gaat zij haar enorme macht gebruiken? Het antwoord blijkt vaak een...
De Geschiedenis top-20 van 2003
Wie deden ertoe als geschiedenisman of -vrouw in 2003? Wie was niet van de televisie weg te branden? Wie schreef het meest spraakmakende boek? Een top-20 samengesteld door de redactie van Historisch Nieuwsblad in samenspraak met deskundigen en journalisten. 20 Ruth Oldenziel (-) Amerika-deskundige van NOVA. Pikte dit felbegeerde baantje in van Maarten van Rossem...
Berlijn als decor voor totalitaire grootheidswaan
Veertien jaar na de val van de Muur nadert de herbouw van het Berlijnse centrum zijn voltooiing. Maar een handvol wolkenkrabbers kan de sporen van twee totalitaire regimes niet zomaar uitwissen. Adolf Hitler mijmerde over brede assen en triomfbogen, de DDR-leiders wilden reusachtige pleinen en flats voor de volksmassa. In Berlijn ligt de megalomane architectuur...
Dat je van roken kanker kunt krijgen, werd voor het eerst aangetoond in 1964
Op 11 januari 1964 verscheen in de Verenigde Staten Smoking and Health, het eerste gezaghebbende rapport waarin een relatie werd gelegd tussen longkanker en roken. Tiemen Helperi Kimm van het Nederlandse tabaksbedrijf Niemeyer: ‘Wij werden daarna benaderd door verpleegsters die wilden dat wij het dieet van een zekere heer Moerman zouden propageren.’ Over alles was...
De weerbaarheid van de Nederlandse boer
De uitspraak in de Greenpeace-rechtszaak over de stikstofaanpak heeft grote gevolgen voor boeren. Het einde van het Nederlandse platteland leek in het verleden vaker nabij.
