Alle artikelen
Bonifatius maakt deel uit van onze nationale identiteit. Daarom wordt de moord op de missionaris, in 754, meer dan 1250 jaar geleden, zo vaak aangehaald in de huidige discussie omtrent de betekenis van onze nationale geschiedenis. Die discussie wordt echter zinloos zodra meningen en feiten door elkaar gaan lopen, concludeert mediëvist Marco Mostert.
In het Nederlandse publieke debat spelen personen of gebeurtenissen uit de vroege Middeleeuwen zelden een rol. De Angelsaksische missionaris Bonifatius is een uitzondering. In 2004 werd herdacht dat hij 1250 jaar geleden bij Dokkum werd vermoord. De beeldvorming rond zijn gewelddadige dood blijkt van regionaal én van religieus belang: de zuiver historische herdenkingen spelen zich vooral af in Friesland, terwijl het bisdom Groningen het Bonifatius-jaar aangrijpt voor religieuze doeleinden, zoals het katecheseproject ‘Je leven geven, je leven winnen’. Ook worden Groningse parochies bezocht onder het motto ‘Bonifatius komt bij u langs’.
De beeldvorming rond zijn gewelddadige dood blijkt van regionaal én van religieus belang
De moord op Bonifatius is diepgeworteld in het Nederlandse geheugen. In 2003 werd in een artikel van Historisch Nieuwsblad beweerd dat het met de kennis van de Nederlandse geschiedenis droevig is gesteld. Een van de vragen die het blad 683 representatieve landgenoten in de vorm van een ‘proefwerk’ had voorgelegd, betrof Bonifatius. Wie was hij? In de pers maakte men zich vervolgens vrolijk over de foute antwoorden. De lezers van die berichten konden zich vleien met de gedachte dat zij natuurlijk wél wisten hoe het juiste antwoord luidde: ‘Bonifatius kwam hier het christendom verbreiden.’ Toch was het glas eerder halfvol dan halfleeg, want ongeveer de helft van de ondervraagden wist het goede antwoord.
Culturele geletterdheid
Bonifatius leeft. Zo kan het gebeuren dat als een educatief computerspel op internet wordt aangeprezen onder de kop ‘Leren ze nog wel wat op school?’, als voorbeeld van belangwekkende kennis de moord op Bonifatius wordt vermeld. Wanneer Jack Spijkerman een conference over ‘de zendelingen’ zich laat afspelen ‘in 754 na Christus’, en erbij zegt dat een van de zendelingen Bonifatius heette, dan veronderstelt hij dat bij het publiek enige kennis over het slachtoffer aanwezig is. En als een artikel over computerveiligheid in Computable kan worden afgedrukt onder de titel: ‘Alles over veiligheid: waaróm werd Bonifatius vermoord?’, kan er geen twijfel meer over bestaan dat het eerste jaartal uit de Nederlandse middeleeuwse geschiedenis tot de algemene ‘culturele geletterdheid’ behoort. Deze ICT’er kent blijkbaar zijn klassieken, en levert tevens het bewijs dat historisch begrip op de meest onverwachte plaatsen kan worden gevonden.
Uiteraard worden de degens gekruist over de vraag welke geschiedkundige gebeurtenissen een belangrijk onderdeel vormen van de Nederlandse identiteit
Het is ook niet verwonderlijk dat Bonifatius vaak wordt aangehaald in de recente discussies over de wenselijkheid van een nationaal historisch museum. Jan Marijnissen mengde zich eind 2003 in dat debat. Hij staat een Huis der Historie voor, omdat het historisch besef in Nederland ‘zeer gebrekkig’ zou zijn. ‘Bonifatius wordt door leerlingen in de negentiende eeuw geplaatst, met Kerstmis hebben ze Jezus Christus aan het kruis genageld. Dat is toch erg? Van de tijd vóór 1850 weten ze meestal helemaal niets meer’ (de Volkskrant, 30 december 2003).
Op de websites van de SP en de Vereniging van Docenten in Geschiedenis en Staatsinrichting in Nederland (VGN), is de discussie opgelaaid. Ook de plannen van de commissie-De Rooy worden daarin betrokken. Uiteraard worden de degens gekruist over de vraag welke geschiedkundige gebeurtenissen een belangrijk onderdeel vormen van de Nederlandse identiteit. Daags na de opmerkingen van Marijnissen in de Volkskrant zegt een zekere Gerrit Holl op de site van de SP dat het minder erg is als ‘de jeugd van tegenwoordig Bonifatius en Willem van Oranje niet meer in de tijd kan plaatsen’ dan wanneer men niet meer weet wat nu precies de Tweede Wereldoorlog of de Koude Oorlog was.
Litertje miswijn
Ook vakhistorici lieten zich uit over Bonifatius. In een artikel in Vrij Nederland van 6 maart 2003, waarin een enquête onder historici over ‘De vergeten geschiedenis van Nederland’ werd behandeld, staat de tijd van de kerstening (‘496-circa 800’) als zevende in de top-tien van belangrijke tijdperken. Jos Palm vat in dit artikel de antwoorden van 39 historici en historisch publicisten samen. Zij laten zich niet alleen uit over de periode waarin zijzelf gespecialiseerd zijn, maar ook – als deskundige Nederlanders – over de Nederlandse geschiedenis als geheel.
Dat levert het volgende op: ‘Tijdens de kerstening zelf (496: eerste christenkoning Clovis; 800: eerste christenkeizer Karel de Grote) heerst er veel verwildering in de Lage Landen, getuige de talloze afgodsbomen die de vroege missionarissen omhakten om de heidenen te imponeren en gezien de moord op Bonifatius. De moord vindt plaats in Dokkum in 754, en is een klassiek voorbeeld van de confrontatie tussen “oud-heidens” en “nieuw- christelijk” Nederland in wording.
De moord vindt plaats in Dokkum in 754, en is een klassiek voorbeeld van de confrontatie tussen “oud-heidens” en “nieuw- christelijk” Nederland in wording
Schokkend zijn achteraf gezien vooral twee feiten: de vergeefse poging van Bonifatius om met zijn gebedsboek de bijlslagen af te weren, en de harde realiteit dat deze oudst bekende roofmoord ging om een litertje miswijn.’
Schokkende feiten
Historici-ediëvisten deden niet mee aan de enquête – ze worden althans niet met hun naam geciteerd. De deelnemers putten kennelijk uit de kennis die ze hebben opgedaan tijdens de lessen vaderlandse geschiedenis van vóór de Mammoetwet. Het lijkt erop of de historische canon die deze ‘historici van naam’ voorstaan bestaat uit een zeer traditioneel assortiment idées reçues.
Iedere eerstejaars geschiedenis behoort tegenwoordig te weten dat Clovis niet de eerste christenkoning was, en Karel niet de eerste christenkeizer. Iedere vakhistoricus kan weten dat de twee schokkende ‘feiten’ over de moord op Bonifatius niet kloppen. Het boek waarmee de heilige zich beschermt, komt in het eerste verslag van de moord nog niet voor, en het ging om veel meer dan een ‘litertje miswijn’. Als dit artikel de kennis van de Nederlandse geschiedenis van vakhistorici weergeeft, dan is het vergeten van die geschiedenis al veel verder voortgeschreden dan de ergste zwartkijkers zouden kunnen bevroeden.
‘Is dit allemaal dan zo erg?’ verzucht u misschien. Ja, dat is het, omdat men ‘onze geschiedenis’ de laatste jaren als onderdeel van onze nationale identiteit is gaan zien. En dat ‘litertje miswijn’ betekent het einde van alle discussie hierover. Meningen dienen namelijk te stoelen op betrouwbare beweringen. Wanneer feiten en meningen niet meer van elkaar onderscheiden worden, dan is verschil van mening over de betekenis van de geschiedenis zowel zinloos als onmogelijk geworden. En dat geldt ook voor onze vroegmiddeleeuwse geschiedenis.
Marco Mostert is als mediëvist verbonden aan de Universiteit Utrecht.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
‘Bonifatius komt naar u toe’
Bonifatius maakt deel uit van onze nationale identiteit. Daarom wordt de moord op de missionaris, in 754, meer dan 1250 jaar geleden, zo vaak aangehaald in de huidige discussie omtrent de betekenis van onze nationale geschiedenis. Die discussie wordt echter zinloos zodra meningen en feiten door elkaar gaan lopen, concludeert mediëvist Marco Mostert. In het...
Het is tijd voor de opvolger van Loe de Jong
Hoewel we ons niet meer persoonlijk verantwoordelijk voelen voor de gebeurtenissen in de jaren ’40-’45, blijft de publieke belangstelling voor de Tweede Wereldoorlog groot. Er is daarom een sterke behoefte aan een nieuwe geschiedschrijving, met een brede visie en bestemd voor een groot publiek. Het belangrijkste thema uit de historiografie van de oorlog, de vraag...
‘Cruijff was het genie van de toegankelijke schoonheid’
Voetbalfans hopen op een vedette die Oranje naar de finale van het EK leidt, zoals Johan Cruijff dat op het WK van 74 deed. Cruijff veranderde het voetbal en was een denker van ongekende originaliteit.
De Grootste Nederlander
Dit jaar verkiest Nederland de grootste Nederlander aller tijden. De lijst met 200 kandidaten waaruit gekozen kan worden vindt u hieronder. U kunt 5 favorieten doorgeven via telefoon, SMS, internet of het stembiljet onder aan de lijst. In navolging van Engeland (BBC) en Duitsland (ZDF) organiseert de KRO dit jaar het multimediaproject ‘De Grootste Nederlander’....
De Anjerrevolutie in Portugal
Vijftig jaar geleden maakte de Anjerrevolutie een einde aan de dictatuur in Portugal. Max van der Stoel (1924-2011) was toen minister van Buitenlandse Zaken. In 2004 blikte hij terug.
Religieuze films in Nederland
Mel Gibsons The Passion of the Christ is niet de eerste Jezus-film die in Nederland stof doet opwaaien. Religieuze films lagen altijd al gevoelig. De filmkeuring bepaalde wat mocht wordt gezien: toelaatbaar voor veertien jaar en ouder, mits de ‘geselingspassage’ wordt bekort. Mag het leven van Jezus verfilmd worden? Slechts een kleine christelijke minderheid vindt...
Brieven aan Loe de Jong
Op zaterdag 24 april werd Loe de Jong, auteur van het standaardwerk Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, negentig jaar. In het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie liggen de brieven die gewone Nederlanders hem stuurden, om hun instemming of ontevredenheid te uiten met wat De Jong schreef over de oorlog. Het eerste...
Tijdschrift: Aanzet
De Utrechtse universiteit pronkt de laatste jaren met Gerard ’t Hooft, die enkele jaren geleden de Nobelprijs voor natuurkunde in de wacht sleepte met zijn theoretische beschouwingen over het heelal. ’t Hooft had in Leonard Salomon Ornstein (1880-1941) een illustere voorganger. Ornstein was tussen 1914 en 1941 hoogleraar theoretische natuurkunde. De Utrechtse studente geschiedenis Liesbeth...
Recent verschenen
Frankrijk‘Frankrijk’ was het thema van de Boekenweek. Dus bundelde de Leidse historicus Henk Wesseling opnieuw zijn artikelen over Frankrijk in Franser dan Frans (Bert Bakker, euro 17,50). Enkele stukken zijn nieuw, zoals het erg grappige voorwoord ‘Herinneringen van een francofiel’. ‘Francofiel’ vindt Wesseling een vies woord. ‘Bovendien gaan mijn interesse en bewondering niet alleen uit...
Aan de Franse leiband
Bataven! Nederlandse vluchtelingen in Frankrijk 1787-1795 door Joost Rosendaal. 735 p. Vantilt, euro 39,90 Stokebrand Janus 1787. Opkomst en ondergang van een achttiende-eeuws satirisch politiek-literair weekblad door Pieter van Wissing. 601 p. Vantilt, euro 34,90 ‘In den ganschen omvang der algemeene en bijzondere geschiedenissen van alle eeuwen en volken zoude het moeijelijk zijn een tijdvak...
De olifant en de walvis
Elke zondag na het eten vertelden mijn ouders over `de oorlog’. Net zo moet het in het antieke Griekenland zijn gegaan, met de verhalen over de Peloponnesische Oorlog. Dit conflict, dat de Griekse wereld van 431 tot 404 verscheurde, heeft zijn Loe de Jong gevonden in de Athener Thucydides. Met zijn recente vertaling (Eburon, 2002)...
Kijkgaatjes
In twaalf hoofdstukken en een epiloog beschrijft Theo Toebosch evenzoveel spraakmakende opgravingen in Nederland; als eerste die van Caspar Reuvens op het landgoed Arentsburg in 1827-1834, en als laatste die in het tracé van de Betuweroute bij Hardinxveld in 1997-1998. ‘De hoofdstukken zijn te vergelijken,’ zegt Toebosch, ‘met de proefsleuven die archeologen trekken. Het zijn...