Alle artikelen
Hans Blom, de vierde directeur van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie, mag minder spraak- en geruchtmakend zijn dan de eerste, Loe de Jong, maar als historicus doet hij niet voor hem onder. Hij steekt hem in veelzijdigheid, analytisch vermogen, ambachtelijke bekwaamheden, oorspronkelijkheid en bestuurlijk talent zelfs naar de kroon. Al met al behoort hij tot het puikje van de huidige generatie historici.
Nu is er dan ter gelegenheid van Bloms zestigste verjaardag een feestbundel uitgekomen, geschreven door zeventien vakgenoten. Ik beken dat ik graag had meegedaan – ik mag die schreeuwlelijk wel. Afgezien daarvan heb ik – het moge duidelijk zijn – respect voor zijn kwaliteiten. Respect verdient ook de uitstekend geredigeerde bundel met zijn losjes gerangschikte bijdragen. Ze zijn chronologisch gegroepeerd rond het thema ‘de eigenaardige houding van volk en vaderland ten opzichte van oorlog en geweld’. Het merendeel van de bijdragen heeft betrekking op de twintigste eeuw.
De bundel opent met een stuk van de immer erudiete Hermann von der Dunk. Het leest, gelijk alles van zijn hand, als een trein. Misschien heeft hij het ook vlotweg in de trein geschreven. Er staan nogal wat oppervlakkige gemeenplaatsen in. Maarten Brands heeft zijn inktpatroon naar het van hem bekende gebruik gevuld met azijn en gal. Met vertoon van allure slingert hij banvloek na banvloek aan het adres van het provinciaals bekrompen volk en zijn kortzichtig-domme politici. Zij verkeren in de greep van moraliserend narcisme en daardoor lukt het hun maar niet de ware werkelijkheid van macht en machtsverhoudingen op waarde te schatten. Dat komt er nou van als je geen notie hebt van vaderlandse geschiedenis!
Maar soms laat ook de beste kanselredenaar een steekje vallen. In zijn gebulder getuigt de goede Brands van een eigenaardig gebrek aan begrip voor de economische aspecten van het verschijnsel macht. Trouwens, als het op moraliseren aankomt, weet ook hij van wanten. De allerminst waardevrije moraal druipt van zijn Woord. Zo heeft warempel ook hij zich gehuld in de zwarte toga van de Hollandse dominee.
De toga van de nuchtere Niek van Sas is daarentegen een professorale. Aan de hand van kleinschalig en gedegen feitelijk onderzoek brengt hij nog eens de betrekkelijk geweldrijke jaren rond 1800 in beeld. Het was een tijd van verbazingwekkende paradoxen en contrasten, die desondanks hebben geleid tot een begin van nationale eenwording. Van Sas bereikt de prikkelende conclusie dat vergeten een actieve vorm van herinnering kan zijn. Dat snap ik weliswaar niet, maar wat ik wel begrijp, is dat het door Van Sas bekeken tijdvak een cruciale fase in de vaderlandse geschiedenis is geweest.
Ook Piet de Rooy baseert zich op tamelijk gedetailleerd onderzoek van een plaatselijk tijdgebonden verschijnsel, waaraan hij bredere oordelen verbindt. Het virulente, maar tamelijk geweldloze Nederlandse anti-papisme uit het derde kwart van de negentiende eeuw was op de keper beschouwd een heel ingewikkelde zaak. Het maakte als zodanig deel uit van de specifieke kentering der tijden. Voorzover ik weet is dat een nieuwe visie.
Het klapstuk van de bundel, de min of meer biografische beschouwing van J.C.H. Blom, is geschreven door Conny Kristel. Hoe schrijf je zoiets over een levende, en ook nog heel levendige figuur, zonder te vervallen in krampachtigheid of eenzijdigheid? Lees haar stukje! Of ze ook gelijk heeft met het idee dat de evenwichtig-burgerlijke Blom en evenwichtig-burgerlijk Nederland bij elkaar horen, waag ik intussen te betwijfelen.
P.W. Klein is emeritus hoogleraar geschiedenis in Leiden.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Schreeuwlelijk krijgt feestbundel
350 p. Balans, euro 30,00Hans Blom, de vierde directeur van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie, mag minder spraak- en geruchtmakend zijn dan de eerste, Loe de Jong, maar als historicus doet hij niet voor hem onder. Hij steekt hem in veelzijdigheid, analytisch vermogen, ambachtelijke bekwaamheden, oorspronkelijkheid en bestuurlijk talent zelfs naar de kroon. Al met...
Fantasten van velerlei pluimage
411 p. Boom, euro 19,50 ‘Het is een bijzonder kind, en dat is-ie.’ Deze uitspraak legt C. Johan Kieviet, de geestelijke vader van Dik Trom, diens natuurlijke vader in de mond telkens wanneer de kleine held weer eens een dekselse streek heeft uitgehaald. Mutatis mutandis zou vader Trom zich in dezelfde bewoordingen over ‘Leonie’ hebben...
Neervallende luizen
640 p. Ambo, euro 36,90Studenten en wetenschappers die inzicht wilden verkrijgen in de sovjetrepressie, en dan met name de dwangarbeidkampen in de Goelag, waren decennialang aangewezen op zeer fragmentarische bronnen. Pas eind jaren tachtig kwam hier enige verandering in, toen organisaties als Memorial, dat de herinnering aan slachtoffers van de terreur levend wil houden, op...
De vooruitgang
Proefschriften, lezingen en studies kunnen ons beeld van het verleden ingrijpend veranderen. In Twee eeuwen varen en vechten 1550-1750. Het admiralengeslacht Evertsen geeft Doeke Roos een Zeeuws weerwoord op de ‘hollandocentrische benadering’ van de maritieme geschiedenis. De Zeeuwen zijn in de maritieme geschiedschrijving van de Republiek nogal eens in een kwaad daglicht gesteld, meent Doeke...
Kluns
In 1961 werd ik lid van de NJN, de Nederlandse Jeugdbond voor Natuurstudie. Niet dat ik nou zo dol was op die natuur – ook toen moest je er iets te drinken bij hebben, al was dat Exota -, maar de club bood afleiding in een hoogst saaie periode. In die jaren was de NJN...
Lifestyle & trends
Wie zou hem hebben uitgevonden? Een bakker die per ongeluk een klodder deeg in een pan olie liet vallen? Een lekkerbekkende middeleeuwer die aan het experimenteren ging met beslag, oliepan, krenten, sucade en appeltjes? We hebben geen flauw idee. Het oudste recept voor oliebollen B toentertijd nog oliekoecken geheten B stamt uit 1667, maar het...
Het hoge woord
Een sterke staat is een voorwaarde voor vruchtbaar overleg tussen werkgevers, werknemers en overheid. En hoewel juist links verzot is op dit poldermodel, is het rechts dat ervan profiteert. Het is net een duikelaartje: op het moment dat je het het minst verwacht, is het poldermodel weer helemaal terug van weg geweest. Gedurende de ‘paarse’ euforie...
Het imperialisme van de Verenigde Staten
Hoedt u! De Amerikanen hebben zich bekeerd tot het imperialisme! Dit is de algemene teneur in de recente golf van publicaties over de Verenigde Staten. Toch wortelt Bush’ internationale dadendrang in een oude Amerikaanse traditie. De vraag is bij elke nieuwe regering opnieuw: hoe gaat zij haar enorme macht gebruiken? Het antwoord blijkt vaak een...
De Geschiedenis top-20 van 2003
Wie deden ertoe als geschiedenisman of -vrouw in 2003? Wie was niet van de televisie weg te branden? Wie schreef het meest spraakmakende boek? Een top-20 samengesteld door de redactie van Historisch Nieuwsblad in samenspraak met deskundigen en journalisten. 20 Ruth Oldenziel (-) Amerika-deskundige van NOVA. Pikte dit felbegeerde baantje in van Maarten van Rossem...
Berlijn als decor voor totalitaire grootheidswaan
Veertien jaar na de val van de Muur nadert de herbouw van het Berlijnse centrum zijn voltooiing. Maar een handvol wolkenkrabbers kan de sporen van twee totalitaire regimes niet zomaar uitwissen. Adolf Hitler mijmerde over brede assen en triomfbogen, de DDR-leiders wilden reusachtige pleinen en flats voor de volksmassa. In Berlijn ligt de megalomane architectuur...
Dat je van roken kanker kunt krijgen, werd voor het eerst aangetoond in 1964
Op 11 januari 1964 verscheen in de Verenigde Staten Smoking and Health, het eerste gezaghebbende rapport waarin een relatie werd gelegd tussen longkanker en roken. Tiemen Helperi Kimm van het Nederlandse tabaksbedrijf Niemeyer: ‘Wij werden daarna benaderd door verpleegsters die wilden dat wij het dieet van een zekere heer Moerman zouden propageren.’ Over alles was...
De weerbaarheid van de Nederlandse boer
De uitspraak in de Greenpeace-rechtszaak over de stikstofaanpak heeft grote gevolgen voor boeren. Het einde van het Nederlandse platteland leek in het verleden vaker nabij.
