Home Dossiers Populisme

Populisme

  • 18 artikelen
Populisme: Benito Mussolini houdt een toespraak

Door de eeuwen heen hebben populistische politici successen geboekt door zich aan de kant van het volk te scharen in een vermeende strijd tegen de elite. Met knappe redevoeringen mobiliseerden populisten de massa en probeerden ze politieke macht te verwerven. Lees over bekende populisten uit het verleden, zoals Julius Caesar, Andrew Jackson en Hendrik Koekoek.

Wat is populisme?

Het populisme is een politieke stroming die zich kenmerkt door het aanspreken van het ‘volk’ tegen de vermeende elite. Er bestaat daarom zowel links populisme als rechts populisme. Over de precieze definitie van populisme verschillen wetenschappers van mening, maar zij onderscheiden wel een paar kenmerken. Zo profileert een populist of demagoog zich vaak als de stem van de gewone burger en beweren ze op te komen voor hun belangen. Ze benadrukken vaak eenvoudige oplossingen voor complexe problemen en bekritiseren de bestaande politieke orde.

Bekende populisten

In het verleden haalden populisten vaak politieke successen door in te spelen op emotie en gevoelens van ontevredenheid. Bekende populisten probeerden een ‘wij tegen zij’-beeld te scheppen om kiezers te mobiliseren. In Nederland haalden populisten als Anton Mussert, Hendrik Koekoek en Geert Wilders successen dankzij populistische retoriek. Bekende populisten uit het buitenland zijn Benito Mussolini, Pierre Poujade en Donald Trump.

Julius Caesar

Nooit meer een alleenheerser: op die dure eed was de Romeinse republiek gebouwd. Toch greep Julius Caesar in 49 v.Chr. met verbluffend gemak de macht. De politieke elite was meer bezig geweest met zelfverrijking en -promotie dan met het onderhoud van het republikeinse bouwwerk. Zo kon Julius Caesar met populistische retoriek aan de macht komen.

Domitianus

De romeinse keizer Domitianus was geliefd bij zijn onderdanen en zijn soldaten, maar stootte de elite juist af. Dat leverde hem een negatieve pers op. Maar volgens de klassieke auteurs was Domitianus bovenal een wrede tiran, die niets van zijn functie terechtbracht.

Georges Boulanger

Generaal Georges Boulanger was een man uit één stuk. Hij had een afkeer van Duitsers, Joden, democratie en sociale hervormingen. Die opstelling leverde hem eind negentiende eeuw een grote aanhang op. Zo baande Boulanger de weg voor latere Franse populisten.

Andrew Jackson

De grondlegger van het Amerikaanse populisme was de People’s Party, en de eerste populistische president was Andrew Jackson. Na zijn verkiezing in 1828 was de elite ontzet. Maar uiteindelijk deed Andrew Jackson het niet slecht. Hij liet een democratischer, gemoderniseerd land achter.

Schilderij van de populistische president Andrew Jackson.
Schilderij van president Andrew Jackson.

Pierre Poujade

Ook de Fransman Pierre Poujade moest niets hebben van de elite. In de jaren vijftig leidde hij een partij die opkwam voor de gewone man. De volksvertegenwoordiging bestond volgens hem uit ‘verraders’ en ‘nietsnutten’. Politici van de gevestigde orde konden wat Poujade betreft daarom net zo goed worden opgeknoopt.

Domela Nieuwenhuis

Het socialisme uit de jaren 1880 van Domela Nieuwenhuis richtte zich tegen de zakkenvullers op het pluche, maakte gebruik van scherpe tegenstellingen tussen ‘wij’ en ‘zij’, en werd geleid door een charismatische figuur. Is er een parallel te trekken met het moderne populisme, en valt Domela Nieuwenhuis te vergelijken met Pim Fortuyn of Geert Wilders?

Benito Mussolini

Aan het begin van de Eerste Wereldoorlog richtte Benito Mussolini zijn eigen krant op, Il Popolo d’Italia, waarin hij hartstochtelijk voor Italiaanse interventie pleitte en een steeds nationalistischer geluid liet horen. Volgens hem was nationale identiteit veel dieper geworteld en dus veel sterker en duurzamer dan het klassenbewustzijn dat in de socialistische beweging centraal stond. In 1922 kwam de populist Benito Mussolini na een loopbaan vol geweld aan de macht.

Adolf Hitler

Op 30 januari 1933 werd Adolf Hitler tot rijkskanselier van Duitsland benoemd. Hitler was jarenlang niet serieus genomen, maar in feite was hij de eerste populist in Duitsland, die vooral profiteerde van de zwaktes van de republiek en het onvermogen van de politiek om de crisis op te lossen. De rol van Hitler als Messias die Duitsland uit de ellende zou leiden, bood een aanlokkelijk alternatief voor het failliete politieke systeem.

Hitler was in feite de eerste populist in Duitsland.
Hitler was in feite de eerste populist in Duitsland.

Anton Mussert

Na de Duitse inval in de Tweede Wereldoorlog popelden leden van de NSB om met de oude elite af te rekenen. Ze hoopten alle belangrijke functies zelf in te pikken. Maar dat mislukte en leidde tot veel frustraties bij NSB-leider Anton Mussert.

Huey Long

Politicus Huey Long kwam in de jaren dertig op voor arme Amerikanen, wit of zwart. Hij stelde de grote ongelijkheid in het land aan de kaak. Long had de politieke ideeën van Bernie Sanders, maar de communicatiestijl van Donald Trump. En dat maakte Huey Long tot een bedreiging van de gevestigde orde.

Hendrik Koekoek

Politici op zoek naar de gewone man kunnen nog wat leren van Hendrik Koekoek. In de jaren zestig speelde deze leider van de Boerenpartij handig in op de afkeer van de Haagse kaasstolp onder veel gewone kiezers. Het maakte Boer Koekoek tot een van de populairste parlementariërs − maar niet lang.

Juan Perón

Hij was getrouwd met de beeldschone Evita, steunde de armen en bestreed Amerika. Zijn bewind was corrupt, autoritair en populistisch. Ruim vier decennia na zijn dood maakt Juan Perón nog steeds heftige reacties los. Wie was deze raadselachtige Argentijnse president?

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Historischnieuwsblad.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste historische verhalen door toonaangevende historici. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand, de eerste maand €1,99. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Artikel

De populistische Gracchen beloofden gouden bergen

Populistische politici zijn van alle tijden. Na een mislukte carrière zag de Romein Tiberius Gracchus nog maar één uitweg: hij werd volkstribuun.

Lees meer
Jörg Haider speecht tijdens een campagne voor de landelijke verkiezingen, 15 december 1995.
Jörg Haider speecht tijdens een campagne voor de landelijke verkiezingen, 15 december 1995.
Artikel

Jörg Haider was de leermeester van Wilders, Trump en Orbán

De Oostenrijkse Jörg Haider was vanaf de jaren tachtig een belangrijke wegbereider voor populistische politici.

Lees meer
Huey Long foto
Huey Long foto
Artikel

Huey Long: kampioen van de gewone man

Politicus Huey Long kwam in de jaren dertig op voor arme Amerikanen, wit of zwart. Dat maakte hem tot een bedreiging van de gevestigde orde.

Lees meer
Hitler in de Weimarrepubliek
Hitler in de Weimarrepubliek
Artikel

Hitler was het product van de Weimarrepubliek

Adolf Hitler profiteerde van de zwaktes van de Weimarrepubliek en het onvermogen van de politiek om de crisis op te lossen.

Lees meer
Georges Boulanger op zijn paard.
Georges Boulanger op zijn paard.
Artikel

Kampioen van de populisten

Generaal Georges Boulanger was een man uit één stuk. Hij had een afkeer van Duitsers, Joden, democratie en sociale hervormingen. Die opstelling leverde hem eind negentiende eeuw een grote aanhang op. Hij baande de weg voor latere Franse populisten.

Lees meer
Domitianus: tiran of populist?
Domitianus: tiran of populist?
Artikel

Domitianus: tiran of populist?

Keizer Domitianus was geliefd bij zijn onderdanen en zijn soldaten, maar stootte de elite juist af. Dat leverde hem een negatieve pers op. Volgens de klassieke auteurs was hij een wrede tiran, die niets van zijn functie terechtbracht.

Lees meer
People's Party cartoon.
People's Party cartoon.
Artikel

De populistische People’s Party

Donald Trump heeft de eerste Republikeinse voorverkiezingen in Iowa gewonnen. Met de Amerikaanse grondlegger van het populisme, de People’s Party, heeft Trump weinig gemeen.

Lees meer
Furcht und Freiheit
Furcht und Freiheit
Recensie

Furcht und Freiheit

Jan-Werner Müller heeft enkele jaren geleden een veel vertaald en goed boek over populisme geschreven. In zijn nieuwste werk gaat hij terug in de ideeëngeschiedenis van het liberalisme om argumenten te vinden tegen het populisme.

Lees meer
Portret van Juan Péron
Portret van Juan Péron
Artikel

De wonderlijke carrière van Juan Perón

De extreem-rechtse Javier Milei is beëdigd als president van Argentinië. In de jaren veertig greep een andere populistische Argentijn er de macht: Juan Perón.

Lees meer
Boer Koekoek tegen de Haagse kaasstolp
Boer Koekoek tegen de Haagse kaasstolp
Artikel

Boer Koekoek tegen de Haagse kaasstolp

BBB-leider Caroline van der Plas feliciteert Nederland met het coalitieakkoord. In de jaren zestig speelde Boer Koekoek met zijn Boerenpartij handig in op de afkeer van de Haagse politiek.

Lees meer
Fans van Pierre Poujade
Fans van Pierre Poujade
Artikel

De successen van Pierre Poujade

In Frankrijk werd de radicaal-rechtse partij van Jordan Bardella de grootste bij de Europese verkiezingen. Hij refereert vaak aan de ‘gewone Fransman’, net als Pierre Poujade in de jaren vijftig.

Lees meer
De eerste populistische president van Amerika
De eerste populistische president van Amerika
Artikel

De eerste populistische president van Amerika

In 2016 betrad Donald Trump het Witte Huis met dezelfde belofte als Andrew Jackson in 1829: de elite moest plaatsmaken voor een man van het volk.

Lees meer