Als je de krant leest, lijkt nepnieuws een recente uitvinding. De eerste keer dat NRC Handelsblad het woord gebruikte was in 2015. ‘De hoeveelheid nepnieuws neemt toe,’ was toen de kop. Sinds die tijd publiceerde de krant elk jaar tientallen berichten over het fenomeen. In de eerste tien maanden van dit jaar zijn het er echter al 108. Het lijkt dus erger te worden.
Niets is evenwel minder waar. Nepnieuws is van alle tijden. Het is zelfs zo oud en hardnekkig dat onze geschiedenisboeken er vol mee staan. Neem Marco Polo. Nee, niet of hij in China is geweest – wellicht ook een alternative fact van enorme proporties –, maar veel banaler: waar kwam hij vandaan? Venetië, zegt u? Hou die even vast.
Nepnieuws is doorgedrongen tot in de vezels van onze kennis. Een mooi verhaal is veel beter te onthouden dan de complexe realiteit met alle mitsen en maren. Sommige historische figuren waren ook beter in public relations dan anderen. Wie heeft de guillotine uitgevonden? Niet Joseph Guillotin. Het onthoofdingsapparaat is ontworpen door de arts Antoine Louis en geconstrueerd door een klavecimbelbouwer. Het heette ook eerst de louisette. Maar Guillotin was een prominent voorstander van deze methode van executeren, en zijn naam is blijven hangen.
Er zijn meer wetmatigheden te ontdekken als het gaat om historisch nepnieuws. De kracht van beeld bijvoorbeeld. Dat Nero viool speelde terwijl Rome in brand stond, is zo’n mooi plaatje dat het de status van spreekwoord heeft bereikt. Je ziet het gewoon voor je, die papzak met zijn fiedel en de vlammen. Een pakkende naam doet ook wonderen. Neem de brontosaurus in gedachten. Juist, een nietsontziende jager, de schrik van de prehistorie. Om nog maar te zwijgen over seks; dat verkoopt al eeuwen als een dolle. Dus kunnen we ons alles voorstellen bij Catharina de Grote die stierf door een amoureus avontuurtje met een paard.
Terug naar Marco Polo. Volgens sommige Kroatische historici heette hij Marko Pilic en was hij Dalmatiër. Die regio was toen van Venetië, waardoor verwarring is ontstaan. Italiaanse geschiedkundigen noemen dat weer nepnieuws van de bovenste plank en houden vol dat zijn wieg wel degelijk in Venetië stond. Of hij in China is geweest, daarover delibereert de jury nog altijd.
Het toont aan hoe moeilijk het kan zijn om de historische feiten vast te stellen. Wel goed gedocumenteerd: de viool is pas eeuwen na Nero uitgevonden. De brontosaurus heeft nooit gebruld, het dier is een anderhalf eeuw oude hoax van een frauderende wetenschapper. Van betrouwbare ooggetuigen weten we dat Catharina de Grote gewoon in bed stierf, na een hersenbloeding. Dat paard is een verzinsel van hofintriganten.
Benieuwd welk nepnieuws van nu over honderd jaar de geschiedenisboeken haalt? Trump heeft de wereld van corona gered?
