Alle artikelen
Proefschriften, lezingen en studies kunnen ons beeld van het verleden ingrijpend veranderen. Pieter van der Plank geeft in zijn proefschrift Etnische zuivering in Midden-Europa. Natiestaat en staatsburgerschap in de XXe eeuw een overzicht van de verdrijving uit hun woongebied van ruim 37 miljoen Midden-Europeanen tussen 1910 en 1950 om etnische of nationale redenen.
In Slowakije zag hij grafzerken die waren omgedraaid zodat de namen van de Hongaarse overledenen niet meer leesbaar waren. En in Polen zijn Duitstalige inscripties op monumenten dikwijls vervangen door opschriften in authentiek ogend Pools. Tijdens zijn bezoeken aan Midden-Europa merkt Pieter van der Plank ook aan onopvallende details dat de Midden-Europese staten hun verleden doelbewust hebben herschreven.
‘Deze staten worden er liever niet aan herinnerd dat er ooit andere volkeren en omvangrijke etnische minderheden binnen hun huidige grenzen woonden. Want dat roept de vraag op waar die zijn gebleven. En het antwoord daarop is niet iets om trots op te zijn. Ruim 37 miljoen Midden-Europeanen zijn tussen 1910 en 1950 doelbewust gezuiverd vanwege hun etnische of nationale identiteit: zij zijn uit hun woongebied verdreven en daarbij werd zoveel geweld gebruikt dat 9 miljoen van hen het niet hebben overleefd.’
Van der Plank biedt in zijn proefschrift een kwantitatief overzicht van de etnische zuiveringen die in de twintigste eeuw in Midden-Europa plaatsvonden. ‘De bestaande informatie hierover is zeer fragmentarisch en onevenwichtig.’ Het overzicht begint met de vlucht van 3 miljoen mensen na de Balkanoorlogen van 1912-’13 als gevolg van de nieuw getrokken grenzen. Vier miljoen Duitse, Russische en Oostenrijks-Hongaarse staatsburgers vertrokken tussen 1918 en 1926 uit de pasopgerichte staten, met name de Baltische staten, Polen en Tsjecho-Slowakije, omdat zij daar hun bestaansmogelijkheden verloren. Voor en in de Tweede Wereldoorlog vonden naar aanleiding van annexaties en bezettingen weer grote bevolkingsverschuivingen plaats. In totaal zijn tussen 1938 en 1950 23 miljoen Midden-Europeanen uit hun woonplaatsen verdreven.
Onder hen bevonden zich joden, Polen, Hongaren, maar ook Duitsers. ‘Lang heeft er een taboe gerust op de naoorlogse verdrijving van ruim 14 miljoen Duitsers. Duitsland was de aanstichter van de oorlog en de pleger van grote misdaden tegen de menselijkheid, en dus konden Duitsers nooit slachtoffers zijn. Met deze inventarisatie wil ik recht doen aan de geschiedenis. Niet alleen om Midden-Europa zijn volledige verleden terug te geven, maar ook omdat ik het onaanvaardbaar vind dat individuen op grond van collectieve en door een staat gepleegde misdrijven veroordeeld en vervolgens afgevoerd worden.’
Inschattingsfout
Van der Plank probeert in zijn studie ook te verklaren waaróm de Midden-Europese staten deze zuiveringen zo radicaal en doelbewust uitvoerden. Zijn uitgangspunt is de manier waarop de Midden-Europese staten ontstonden. ‘Na de Eerste Wereldoorlog zijn nieuwe grenzen getrokken, die dwars door etnische, economische en bestuurlijke verbanden heen liepen. De nieuwe staten werden daardoor niet alleen politiek en economisch instabiel, maar hadden ook omvangrijke minderheidsgroeperingen die gemiddeld eenderde van de bevolking vormden.
De geallieerde overwinnaars dachten in hun onverantwoordelijk optimisme dat de nieuwe staten met de instelling van een grondwet, parlement en verkiezingen vanzelf democratisch zouden gaan functioneren. Ze dachten ook dat de minderheden op den duur wel zouden assimileren.’ Volgens Van der Plank maakten de geallieerden een inschattingsfout door te denken dat ze Midden-Europa het West-Europese natiestaatmodel konden opleggen.
De minderheden waren niet echt bereid te assimileren. De nieuwe naties waren op hun beurt niet erg willig de minderheden gelijke rechten te geven. En de geallieerden bagatelliseerden de minderhedenproblematiek. Daarom losten de Midden-Europese landen het minderhedenprobleem op eigen wijze op: met discriminatie en repressie. De grondwettelijke rechten op onderwijs, politieke organisatie, vrije pers en toegang tot overheidsfuncties en -subsidies werden voor deze groepen steeds verder ingeperkt. Van der Plank geeft soms bizarre voorbeelden waaruit de onderdrukking van minderheden blijkt. Zo werden inwoners van Zuid-Tirol verplicht hun familienamen tot op grafstenen te italianiseren en moesten hun huizen een dak in mediterrane stijl hebben.
Geholpen door de economische crisis speelden na 1933 Hitler en Mussolini, en na 1939 ook Stalin in op de onrust en gevoelens van ontevredenheid. Dit leidde in de jaren 1939-’41 tot grenswijzigingen die met name Duits-, Hongaars- en Oekraïenstalige minderheden bij hun eigen ‘nationale staat’ voegden. In de oorlog werden nog meer bevolkingsgroepen verplaatst, verdreven of vermoord, met als dieptepunt de genocide op de joodse minderheid.
Iraqi citizens
Van der Plank noemt de geschiedenis die hij beschrijft ‘verrassend actueel’. ‘Neem de situatie in Irak. De Amerikaanse president Bush zegt dat het Westen democratie brengt aan de Iraqi citizens, maar hij zou zich eerst moeten afvragen wie hij daarmee bedoelt. Irak bestaat uit een groot aantal elkaar zeer vijandig gezinde minderheden, die zich vooral groeperen in geloofsgemeenschappen, stammen en clans. Ze voelen zich nu niet bepaald één volk. Wie daar het westerse model van democratie van bovenaf denkt te kunnen instellen, heeft niet geleerd van de inschattingsfouten van de geallieerden in het interbellum.’
Maar Van der Plank geeft toe dat een alternatieve oplossing voor deze situatie moeilijk te vinden is. ‘Je kunt je afvragen in hoeverre etnische zuiveringen onvermijdelijk zijn om tot vrede en democratie te komen. Of ze niet de onmenselijke prijs zijn die betaald moet worden voor vrede en een geordende samenleving. De geschiedenis leert ons immers dat multinationale staten vroeg of laat desintegreren. Kijk maar naar Joegoslavië.’
Etnische zuivering in Midden-Europa. Natievorming en Staatsburgerschap in de XXe eeuw door P.H. van der Plank, met een voorwoord van Ruud Lubbers. 680 p. Universitaire Pers Fryslân/Exploitatie Damon, euro 45,00. Verkrijgbaar vanaf eind september.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
De Vooruitgang
Proefschriften, lezingen en studies kunnen ons beeld van het verleden ingrijpend veranderen. Pieter van der Plank geeft in zijn proefschrift Etnische zuivering in Midden-Europa. Natiestaat en staatsburgerschap in de XXe eeuw een overzicht van de verdrijving uit hun woongebied van ruim 37 miljoen Midden-Europeanen tussen 1910 en 1950 om etnische of nationale redenen. In Slowakije...
Lifestyle & trends
De hotspots van achttiende-eeuws Parijs. Lekker weg in de jaren dertig. Haute couture in de Middeleeuwen. Trends zijn van alle tijden. Deze keer: het verjaardagsfeestje. Een lang leven in de gloria. Je zingt het de jarige toe alsof het sinds mensenheugenis zo hoort. Een antieke heilswens dus? Waarschijnlijk niet. Een oudere versie van Happy Birthday...
Stad & Land
Een fototentoonstelling over de wederopbouwwijk, het vastleggen van de verhalen over een verdwenen industrietak, een boek over beroemde plaatsgenoten. In heel Nederland houden historische verenigingen zich bezig met de plaatselijke historie. Hun initiatieven komen hier aan bod. Deze maand de herinneringen aan de chocoladefabriek in het Noord-Hollandse Bussum. De oudere bewoners van het Gooise forensendorp...
Stille Getuigen: Hugo de Groot
De geschiedenis laat haar sporen na. Monumenten, voorwerpen en graven herinneren aan bijna vergeten personen. Hun verhaal wordt hier verteld. Deze keer het metselaarsbuisje van Hugo de Groot (1583-1645) in het Historisch Museum Rotterdam. Vlak voordat ze het huis van de Gorkumse koopman Daetselaer via de achterdeur verlieten, nam Hugo de Groot zijn metgezel even...
Beeldgeheim
Een oude foto. Wat is het verhaal erachter? Columnisten Cornald Maas (de Volkskrant, Vrij Nederland) en Rob Schouten (Trouw) wagen een poging. ‘Wat een ultieme rust straalt deze foto uit. Maar schijn bedriegt waarschijnlijk, want dit zijn geen mannen die als instanthippies, met Woodstock-allure, uitrusten aan de rand van de weg. Dit lijkt wel Den...
Mijn Verhaal
In ‘Mijn verhaal’ vertellen lezers over een historische gebeurtenis waarbij zij aanwezig waren. Liek Westerman Holstijn-Hoogendijk (74) maakte in januari 1948 de oprichtingsvergadering van de VVD mee. ‘In 1948 was ik nog lang niet ontwaakt, om het zo maar te zeggen. Ik was zeventien en zat in de eindexamenklas van het Montessori Lyceum in Amsterdam...
De grondlegger van de politieke islam liet zich inspireren door Oost én West
In 1928 werd in Egypte de Moslimbroederschap opgericht, de moeder aller politiek-islamitische bewegingen. Anti-westerse retoriek was van meet af aan een opvallend kenmerk van de islamitisch bevlogen Broeders, maar ze namen meer over van het moderne Westen dan hun opvolgers zullen toegeven. Maart 1928. In de door Britse troepen gedomineerde lommerrijke stad Ismailia, gelegen aan...
De keerzijde van Kerry’s medailles
Het spook van Vietnam waart onmiskenbaar rond in de Amerikaanse verkiezingsstrijd. De oorlog is voor de Democratische kandidaat John Kerry zijn voornaamste kapitaal. Maar het politieke leven gunt helden zelden een onbesmet blazoen, aldus Ruth Oldenziel. Joseph Ellis is een bekend Amerikaans historicus en winnaar van de Pulitzer Prize voor zijn boek over de grondleggers...
Willem van Oranje: Vader van eigenzinnig Nederland
Nederland kiest dit jaar de grootste Nederlander aller tijden. Historisch Nieuwsblad levert een bijdrage aan de discussie met een serie portretten van historische Nederlanders die een blijvende contributie hebben geleverd aan de Nederlandse samenleving en identiteit. Op de vierde plaats staat Willem van Oranje: uitzonderlijk leider en inspirerend staatsman, zonder wie het unieke en eigenzinnige...
De voorbereiding van vredesmissies tot 1989
Meer dan dertig jaar leidde de landmacht militairen op voor vredesoperaties. Zonder enthousiasme en met minimale inzet. Zo verzuchtte Dutchbat-commandant Thom Karremans voor zijn vertrek naar Srebrenica: ‘De opbouw en training van dit bataljon is echt een kwestie van kunst- en vliegwerk.’ Hij stuitte op problemen die al tientallen jaren speelden. Bijna 2500 soldaten verruilden...
25 jaar na de rellen in de Voerstreek
Op 21 oktober 1979, vijfentwintig jaar geleden, bereikten de spanningen in de Belgische Voerstreek een kookpunt. Aanhoudende botsingen tussen Vlaamse en Waalse activisten leidden tot de staat van beleg en een veldslag met de politie. De huidige burgemeester van Voeren, Huub Broers (52), was een van de Vlaamse activisten. ‘Ik heb eigenhandig zevenhonderd Vlamingen Voeren...
De koning van Siam bezoekt Java
Dit jaar herdenken Nederland en Thailand vierhonderd jaar diplomatieke betrekkingen. De band tussen de landen werd midden negentiende eeuw hersteld met het bezoek van de Thaise ‘Vader des vaderlands’ aan Nederlands-Indië. Als het gouvernement van Nederlands-Indië in 1870 van de consul in Bangkok hoort dat de koning van Siam plannen heeft om Java te bezoeken,...
