Alle artikelen
Of ik mij Nijmegenaar voel? De enquêteur aan de telefoon laat me de keuze uit vier mogelijkheden: helemaal, tamelijk, een beetje en helemaal niet. Hoewel ik met Couperus kan zeggen: ‘Zo ik iets ben, dan ben ik Hagenaar’, gaan 43 jaar verblijf in Nijmegen niet helemaal aan iemand voorbij. Dus: ’tamelijk.’
Toen ik er als student ging wonen, had de Katholieke Volkspartij de absolute meerderheid in de gemeenteraad. Nijmegen was nog de stad die wemelde van de paters, broeders en nonnen. Het ‘monnikendam’ van toen is nu het ‘Havanna aan de Waal’ – de enige grote stad met een links stadsbestuur.
Zal Nijmegen dat predikaat houden? Liever verkoopt het zich als de Keizerstad of als de Oudste Stad van Nederland. In 1930 herdacht Nijmegen dat het 700 jaar stadsrechten had, in 2005 vierde het al zijn 2000e verjaardag – de tijd gaat snel in Nijmegen. Die leeftijd van 2000 jaar is een beetje willekeurig geprikt. En hoewel men officieel ‘2000 jaar leven in Nijmegen’ viert, waren er zelfs al eerder nederzettingen op de heuvelrug die bij Nijmegen tot aan de rivier reikt.
De potsierlijkheden die bij zo’n invented jubileum horen moesten door historici natuurlijk worden voorzien van een wetenschappelijk schaamschort, een geschiedenis van de stad. Nijmegen. Geschiedenis van de oudste stad van Nederland vult een lang gevoelde leemte. Eindelijk beschikken we over een gedegen stadsbiografie. In drie kloeke delen worden respectievelijk de prehistorie en oudheid, Middeleeuwen en nieuwe tijd, en negentiende en twintigste eeuw systematisch beschreven. Per periode komen telkens de ruimtelijke ontwikkeling, de sociaal-economie, de cultuur en de politiek aan de orde.
Vooral de sociaal-economische hoofdstukken, waarvoor Paul Klep tekent, zijn een ‘blikopener’. De hoogleraar sociaal-economische geschiedenis van de Nijmeegse universiteit weet met data, grafieken en voorbeelden de kwetsbare bestaansbasis van Nijmegen in de laatste eeuwen bloot te leggen. De stad was als grensstad zeer afhankelijk van politieke en militaire wisselvalligheden. De aanwezigheid van een garnizoen gaf ook al geen solide grondslag aan de economie. En toen Nijmegen na 1874 eindelijk uit zijn benauwde veste mocht breken, profileerde het zich als woonstad: gedurende enkele decennia betrokken Indischgasten in groten getale de herenhuizen die aan brede bomenlanen verrezen.
Industrie werd als een gevaar voor het karakter van de stad geweerd. De bedrijven die zich na 1945 vestigden op de industrieterreinen – die laat werden aangelegd – waren vooral buitenvestigingen van grote concerns, wat betekende dat ze bij economische krimp zonder omhaal werden gesloten. Pas de diensteneconomie heeft Nijmegen een zekerder bestaan gegeven.
Het onderwijs is nu de belangrijkste nijverheid van de stad. De vestiging van de universiteit in 1923 was achteraf gezien het omslagpunt, al duurde het tot de laatste decennia van de twintigste eeuw voordat Nijmegen zich zijn nieuwe aard volledig realiseerde. De aanwezigheid van veel onderwijsvolk zorgt ook voor de linkse neigingen in de stad.
De auteurs, stuk voor stuk uiterst deskundig op hun deelterrein, maken niet helemaal hun belofte waar om ook de ontwikkelde leek aan te spreken. Sommige stukken zijn gewoon te lang en te gedetailleerd. Het eerste deel, dat ik gezien mijn klassieke achtergrond met bijzondere interesse las, lijdt bij al zijn inhoudelijke kwaliteit aan archeologische onhebbelijkheden.
Kamers heten steevast ‘vertrekken’, opstaande muren ‘opgaand muurwerk’, en niet iedere lezer zal zich iets kunnen voorstellen bij ‘aardewerkspectrum’. De vele afmetingen die worden gegeven, zeggen misschien archeologen iets, maar de normale lezer heeft veel meer aan aanduidingen als ‘zo groot als een voetbalveld’. Ook heeft de tekst warempel foutjes in het Latijn en in de historische feiten (Constantijn maakte het christendom niet tot staatsgodsdienst; dat was Theodosius).
Nog enkele kritische kanttekeningen. Het werk had van mij nog wel wat rijker geïllustreerd mogen zijn. Voor de ontsluiting van de omvangrijke tekst schieten de personenregisters echt tekort. En soms fronste deze lezer de wenkbrauwen als de auteurs hun historische stiel van verklaring vergeten en met ‘helaas’ en ‘gelukkig’ een oordeel geven over bepaalde ontwikkelingen. Waarschijnlijk zijn ook zij in de loop der jaren toch ’tamelijk veel’ Nijmegenaar geworden.
Anton van Hooff is universitair hoofddocent klassieke geschiedenis aan de Universiteit Nijmegen.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
De tijd gaat snel in Nijmegen
3 delen 304, 608 en 608 p. Inmerc, euro 85,00Of ik mij Nijmegenaar voel? De enquêteur aan de telefoon laat me de keuze uit vier mogelijkheden: helemaal, tamelijk, een beetje en helemaal niet. Hoewel ik met Couperus kan zeggen: ‘Zo ik iets ben, dan ben ik Hagenaar’, gaan 43 jaar verblijf in Nijmegen niet helemaal...
Verzetslieden in de Koude Oorlog
Na het kamp heeft op het eerste gezicht een beperkt onderwerp: de ‘zelforganisaties’, opgezet door ex-gevangenen van de concentratiekampen Dachau, Buchenwald, Ravensbrück, Natzweiler en Auschwitz. Maar het is geenszins een beperkt boek. Zoals Withuis in haar dissertatie aan de hand van de geschiedenis van de communistische Nederlandse Vrouwen Beweging een indringend beeld schetste van het...
Slavernij in Nederlands-Indië: geen paradijselijke tijden
Om de kolonisatie in Azië tot een succes te maken, schreef Jan Pietersz. Coen in 1623, moest er vanuit de Republiek een ‘groote menichte van allerley volck, mannen, vrouwen, jongens ende dochters, insonderheyt goede, eerlijcke lieden met goet capitael’ die kant op worden gestuurd. Dat gold zeker voor het in 1619 veroverde Jaccatra. Slavernij in...
1956: het jaar van de grote vergissingen
In oktober 1956 beleefde Henk Hofland in Hongarije opnieuw de euforie van een bevrijding. Toen echter annexeerde Egypte het Suezkanaal. De belangen van de grootmachten lagen in het Midden-Oosten. Terwijl Franse en Engelse vliegtuigen Egyptische vliegvelden bombardeerden, reden de Sovjet-tanks ongehinderd Boedapest binnen. Op dinsdag 21 juni 2016 werd bekend dat Henk Hofland op 88-jarige...
De Napoleon van de olie
De Amerikaanse staat Californië sleept vijf grote olieconcerns, waaronder Shell, voor de rechter. Henri Deterding maakte van 'de Koninklijke'/Shell-groep een wereldwijde onderneming.
Günter Wallraff schrijft Ik (Ali)
Met een zwarte pruik op en donkere contactlenzen in maakt journalist Günter Wallraff wc’s schoon bij McDonald’s en ademt stof op de afdeling Cokesverwerking van Thyssen AG-hoogovens. Zijn boek Ik (Ali) brengt de troosteloze positie van de gastarbeiders in Duitsland aan het licht. Maar eigenlijk is er in de situatie ganz unten nog weinig veranderd....
McCarthy en de communistenvrees in de Verenigde Staten
De angst voor communisten in het Amerika van de jaren vijftig wordt tegenwoordig vaak afgedaan als kinderlijk en irrationeel. Maar helemaal onterecht was hij niet. Zelfs de leugens van McCarthy waren geïnspireerd door de werkelijkheid, want in de jaren negentig van de vorige eeuw bleek dat Sovjet-spionage in de Verenigde Staten veel omvangrijker was dan...
Recent verschenen
Jeremy Black (samenstelling), De zeventig grootste veldslagen aller tijden, 303 p. THOTH, euro 32,50 Zeer mooi geïllustreerd boek met het Teutoburger Wald (9 n.Chr.), de val van Constantinopel (1453), de Armada (1588), Wenen (1683), Waterloo (1815), Verdun (1916), Stalingrad (1942-1943), het Tet-offensief (168) en Irak (2003). Maurits Ebben (vertaling, inleiding en annotatie), Lodewijck Huygens’ Spaans...
Boeken Top 10
1. Karel van Wolferen Naar een keerpunt in de vaderlandse geschiedenis J.M. Meulenhoff, euro 7,50 2. Charles Groenhuijsen Amerikanen zijn niet gek. Over Bush en baseball, misdaad en miljonairs, kerken en casino’s, porno en politiek Balans, euro 16,50 3. Bert de Vries Overmoed en onbehagen. Het hervormingskabinet-Balkenende II Bert Bakker, euro 18,95 4. Jung Chang...
Luther wilde praten over geloof, zijn tegenstanders over gezag
832 p. Spectrum/ Standaard, euro 49,95Achter in het misschien wel veel te dikke boek van Diarmaid MacCulloch over de Reformatie staat een appendix van drie bladzijden die een vijftal korte teksten bevat: de geloofsbelijdenis van Nicea, de Apostolische geloofsbelijdenis, het onzevader, de Tien Geboden en het weesgegroet (Ave Maria). Dat aanhangsel zegt veel over het...
Onbaatzuchtig heldenepos
480 p. Meulenhoff, euro 27,50De laatste jaren typeren historici de jarenlange strijd voor de afschaffing van de Engelse slavenhandel en slavernij steeds meer als een onbaatzuchtig heldenepos. De oude theorie dat de afschaffing een slim verpakte daad van Engels economisch eigenbelang was omdat de slavenhandel en de slavernij toch niet meer rendabel zouden zijn, is...
BOEKEN: Het hemels vaderland – Bart Rijs
Op 17 maart 1911 stappen vijf gezinnen uit een Hollandse kolonie in Polen met al hun levende have in een veewagon, ‘geschikt voor 12 paarden of 43 man’. Ze reizen af naar de Russische taiga, waar de tsaar hun land heeft beloofd. Bijna een eeuw later ontdekte Bart Rijs het dorp met hun nazaten. Op...