Alle artikelen
Terwijl hij in de gevangenis zat in afwachting van zijn proces, schreef voormalig NSB-leider ir. Anton Adriaan Mussert niet alleen een aantal brieven aan zijn vrouw, aan kennissen en familieleden en aan minister-president (en voormalig medestudent aan de Technische Hogeschool Delft) Willem Schermerhorn. Zijn magnum opus was een schriftelijke rechtvaardiging van zijn daden, zijn ‘Verantwoording’. Het heeft hem niets geholpen, zo weten we inmiddels.
Op 7 mei 1946, exact een jaar na zijn arrestatie in Den Haag, moest de gewezen Leider op de Waalsdorpervlakte een aantal kogels in ontvangst nemen. Maar zijn ‘Verantwoording’ is nog onder ons. Het is nu zelfs in boekvorm verschenen – samen met zijn brieven uit de cel – en van een uitstekende inleiding voorzien door historicus Gerard Groeneveld. Als Mussert bij zijn leven had geweten dat dit zou gebeuren, had het hem ongetwijfeld verlost van het gevoel van miskenning waardoor de gekooide nazi was bevangen. Zoals Groeneveld schrijft, was Mussert bezeten van de gedachte hoe hij in de geschiedenis zou voortleven. Zelf verwachtte hij dat na het verstrijken van een bepaalde tijd overal standbeelden voor hem zouden worden opgericht, omdat de Nederlandse bevolking dan pas goed zou begrijpen hoeveel hij voor haar had gedaan.
Hoe goed in de hel of elders aan gene zijde de ontwikkelingen in het hedendaagse Nederland worden bijgehouden is natuurlijk onduidelijk, maar of de geest van Mussert de postume uitgave van zijn gedachten nu nog zo zou toejuichen, is twijfelachtig. Nu was enige pedanterie en geborneerdheid hem niet vreemd, maar zelfs de NSB-leider zou moeten erkennen dat het nationaal-socialisme hier nooit een herwaardering heeft ondergaan, en wel om redenen die geen tegenspraak dulden. Misschien zou zelfs Mussert, als hij nu nog zou leven, zich afvragen waarom zijn ‘Verantwoording’ in godsnaam in boekvorm moest worden gegoten.
Vaderlandsliefde
Voor zijn plezier gaat niemand dit lezen, of het moet een geheide (en geheime) Mussert-fan zijn. Afgezien van Groenevelds inleiding is het een ongelooflijk saaie tekst, die ik geeuwend heb doorgeworsteld. Die tekst blijkt ook exact de boodschap te bieden die iedereen kon verwachten. Een meevaller is daardoor dat hij ook gemakkelijk is samen te vatten. Hij luidt als volgt: Ik heb het beste met Nederland voorgehad. Ik deed alles uit vaderlandsliefde. Dat het allemaal niet zo heeft uitgepakt als ik wilde, is niet mijn schuld. Dat de moffen rotzakken waren, is pas laat tot me doorgedrongen.
De paradox van deze rechtvaardiging, die natuurlijk die strekking moest hebben om zich te onderscheiden van een zelfbeschuldiging, is dat ze niet onwaar of ongeloofwaardig is. Ik zie tenminste geen reden om te twijfelen aan Musserts oprechtheid. Een sadist of machtswellusteling is hij niet geweest, en dat hij aan democratie een broertje dood had, maakt hem nog niet tot een griezelige zonderling.
In de jaren dertig was het algemeen kiesrecht nog jong, en het werd bovendien in vrij brede kring vereenzelvigd met het onvermogen van de democratie een einde te maken aan de verschrikkelijke economische crisis. Dat er afgunstig werd gekeken naar nazi-Duitsland, waar weliswaar de democratie om zeep was geholpen, maar Hitler wel zorgde voor brood op de plank, is niet zo gek. Toen Mussert bovendien door de Duitse bezetting de gelegenheid in de schoot kreeg geworpen – althans dat dacht hij – het Duitse succes voor Nederland te kunnen toepassen, maakte hij daar gretig gebruik van. Het valt hem niet aan te rekenen dat hij door zijn Duitse nazibazen niet ploerterig en rücksichtslos genoeg werd bevonden om in Nederland de vrije hand te krijgen.
Betekent het dat Mussert na de oorlog ten onrechte de doodstraf heeft gekregen? Het antwoord ligt voor de hand: aan wijsheid achteraf hebben we niets. We moeten Musserts einde in het licht van de toenmalige situatie zien. Mussert had zich nadrukkelijk geafficheerd als de belangrijkste Nederlandse bondgenoot van de Duitse bezetter. Dat was genoeg reden voor de doodstraf, al had hij nog tien strekkende meter papier met rechtvaardigingen volgeschreven.
Duits nazigif
Mij bekruipt bovendien het gevoel dat Mussert dood moest omdat hij de geslaagde infectie van de Nederlandse ziel met het Duitse nazigif belichaamde. Het is al lang bekend dat Nederland van alle bezette landen het grootste contingent vrijwilligers voor SS en Waffen SS heeft geleverd. Onlangs heb ik de op dvd uitgebrachte Polygoon-bioscoopjournaals van 1940 tot en met 1945 bekeken, die uiteraard ruim aandacht besteedden aan de activiteiten van de Leider en zijn volgelingen. Opvallend zijn de grote menigten die kennelijk ontspannen en geïnteresseerd langs de kant van de weg staan te kijken naar de marcherende kameraden en kameraadskes.
Het past bij wat een verkoper van tweedehands boeken mij een jaar of tien geleden vertelde. Voor de keus gesteld of hij het boekenbezit van zojuist overleden bejaarden wilde opkopen, worstelde hij altijd met een dilemma. Enerzijds waren er de nooit uit het plastic gehaalde exemplaren van romans van Hermans, Mulisch en Reve. Maar als hij die wilde hebben, moest hij ook de beduimelde, stukgelezen producten van de ‘foute’ uitgeverij Westland overnemen.
Mussert als symbool van ‘fout’ Nederland, dat de herinnering daaraan zo snel mogelijk wilde kisten: hij had geen schijn van kans. Des te eigenaardiger is het dat onder andere dit boek tot een beschaafde polemiek in NRC Handelsblad heeft geleid over de vraag of Mussert al dan niet terecht de doodstraf heeft gekregen. Afgezien van het feit dat zijn doodvonnis in het licht van de toenmalige omstandigheden feitelijk van tevoren al vaststond, werpt Musserts tekst geen enkel nieuw licht op wat dan ook. De lezer blijft zitten met de vraag: waarom moest ik dit eigenlijk lezen?
Een veel beter idee zou zijn om Groeneveld geïnteresseerd te krijgen in het schrijven van een monografie over de Leider. Weliswaar zijn er twee goede Mussert-biografieën (van Ronald Havenaar en Jan Meyer), Groeneveld wekt de indruk tot nieuwe interpretaties van bekende feiten in staat te zijn. Ik zou die monografie van zijn hand zeker willen lezen, al was het maar omdat het niet veel had gescheeld of ik was de kleinzoon van Mussert geworden.
Als jong Delfts meisje zwierde mijn grootmoeder van moederskant Betsy Lommers hand in hand met de gevorderde student weg- en waterbouwkunde Anton Mussert over de plaatselijke ijsbaan. Tot een romance is het, voor zover er in de familie iets over bekend is, niet gekomen, maar Betsy was wel onder de indruk van Anton. Veertig jaar later praatte ze er nog over.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Als symbool van ‘fout Nederland’ had Anton Mussert geen schijn van kans
253 p. Vantilt, euro 19,90Terwijl hij in de gevangenis zat in afwachting van zijn proces, schreef voormalig NSB-leider ir. Anton Adriaan Mussert niet alleen een aantal brieven aan zijn vrouw, aan kennissen en familieleden en aan minister-president (en voormalig medestudent aan de Technische Hogeschool Delft) Willem Schermerhorn. Zijn magnum opus was een schriftelijke rechtvaardiging van...
De schat van Lombok
Ik was een maand op Bali. Bali is een mooi eiland, met een rijke geschiedenis. Dat is een snel en makkelijk cliché, maar de toerist zal niet zo snel en makkelijk in die geschiedenis doordringen. Wat hij op het eerste gezicht ziet is veel traditie en minder de levend gehouden herinnering aan historische gebeurtenissen. Geschiedenis...
De macht van de president
Wellicht met uitzondering van een enkele autochtone bewoner van het Amazonewoud weet iedere wereldbewoner wie George W. Bush is. De Amerikaanse president is de bekendste politicus ter wereld en dat gold sedert het begin van het televisietijdperk ook voor al zijn voorgangers. Daarbij is het opvallend dat andere machtige en prominente Amerikaanse politici hun leven...
Het Oostblok kon niet op tegen de verleidingen van het consumentisme
Onveranderd hing over het Oostblok het waas van grauwe soberheid en schaarste. Whisky en Playboy waren onbereikbare begerenswaardigheden, symbolen van vrijheid en overvloed. De communistische wereld slaagde er niet in om massaal consumptiegoederen te produceren, en dat werd het systeem fataal. In maart 1985 ging ik in Warschau op bezoek bij Jacek Kuro½, een man...
De enorme politieke gevolgen van extreem weer
De Franse historicus Emmanuel Le Roy Ladurie (1929-2023) deed onderzoek naar de geschiedenis van het klimaat. Historisch Nieuwsblad sprak hem in 2006 over zijn bevindingen. Hij constateerde dat drie belangrijke revoluties in Frankrijk volgden op een koude winter en een slechte oogst. ‘De winter van 1315 was bijzonder streng,’ vertelt Emmanuel Le Roy Ladurie, de...
Westerse guerrilla’s in Palestijnse trainingskampen
In de jaren zeventig leverde de Palestijnse verzetsorganisatie PFLP wapens, trainingen en geld aan radicale groepen in Europa. Maar er werd wel een wederdienst verlangd.
De onoverwinnelijke Michiel de Ruyter
Archeologen hebben het wrak van een Nederlands oorlogsschip gevonden uit de tijd van de Tweede Engels-Nederlandse Oorlog. Michiel de Ruyter stond destijds aan het hoofd van de vloot.
Oprichters van D66 wilden rechtstreekse verkiezing van de minister-president
‘Wij zijn geen politici,’ verklaarden de oprichters van D’66. Toch zouden ze op den duur tot het politieke establishment gaan behoren, net als de rebellen van Nieuw Links. Een overzicht van politieke vernieuwing tot 2006: van de oproerkraaiers in de jaren zestig tot het Paasakkoord van 2005. ‘Een verzameling van vreemdsoortige antiquiteiten, die zich als...
H.J.A. Hofland over de jaren zestig
Na de verwoestende Tweede Wereldoorlog volgde de restauratie van het vertrouwde maatschappelijke leven in Nederland. Pas in de jaren zestig daagt de jongere generatie de gevestigde orde uit. De revolutie die hierop volgde is volgens conservatieven de oorzaak van de huidige problemen in de maatschappij. Dat is niet terecht, vindt H.J.A. Hofland. Met de recente...
De professionalisering van het leger tijdens de Tachtigjarige Oorlog
Tijdens de Tachtigjarige Oorlog ontwikkelden de strijdkrachten van de Republiek zich van een ongeordende bende rebellen tot een professionele krijgsmacht. Maurits drilde zijn manschappen tot een gedisciplineerd staand leger, maar ook zijn vader, Willem van Oranje, had al verschillende hervormingen doorgevoerd. In 1588 was de situatie in het leger van de piepjonge Republiek der Zeven...
Na 53 jaar begint de eerste rechtszaak over Bloody Sunday. Wat gebeurde er die dag?
Op 30 januari 1972 schoten Britse soldaten veertien demonstranten dood in het Ierse Londonderry. Na jarenlange speculaties over het werkelijke verhaal achter Bloody Sunday kwam een twaalfjarig onderzoek naar de gebeurtenissen in 2010 ten einde. Lord Saville, die het onderzoek had geleid, concludeerde dat de Britse soldaten onrechtvaardig en onverantwoordelijk hadden gehandeld en volledig verantwoordelijk...
Het slechte imago van Lodewijk Napoleon
Lodewijk Napoleon, die in 1806 door zijn broer Napoleon tot koning van Holland werd benoemd, lijdt onder het imago van een wat sneue man, die ongeschikt was voor de politiek. Dat is echter een onderschatting van zijn kunnen. Nederlands eerste koning verzette zich wel degelijk tegen zijn broer, wist revolutionaire plannen om te zetten in...