Alle artikelen
Na zeven delen en bijna 5000 pagina’s is het einde bereikt: Maarten Koning is dood. Weliswaar blijkt zijn overlijden, aan het slot van deel 7, slechts een kwade droom te zijn, maar wat was Voskuils jarenlange verbintenis met het Meertens-Instituut anders dan een vreselijke droom die eindigde in een nachtmerrie? Koning wordt na zijn pensionering definitief uitgestoten door de mensen met wie hij altijd heeft samengewerkt. De belangrijkste onder hen is zijn collega vanaf (bijna) het eerste uur Ad Muller, gemodelleerd naar Ton Dekker.
Muller, over wie Voskuil aan het begin van zijn cyclus al opmerkte dat er `een onbestemde geur om hem heen hing’, is in deel 7 de belangrijkste kop van Jut. Eerder was al gebleken dat hij niet langer op de katten van Koning wilde passen. Maar wat Koning hem pas echt kwalijk nam is dat hij hem na zijn pensionering niet uitnodigde voor het afscheidsfeestje van Eef Batteljee. Het gaat hier om de sociale wetenschapper Rob Fassaert die in de jaren tachtig enkele interessante artikelen publiceerde over de geschiedenis van het verenigingsleven in Nederland.
Zijn medewerkers haalden opgelucht adem toen de dominante Koning vertrok. Konings aftocht gaf hen de gelegenheid de vleugels uit te slaan en de soms al te rigide politiek van hun oude chef te verlaten. De beroemde fichesbakken worden verplaatst en uiteindelijk ook openbaar voor het publiek.
We lezen dat een zekere Fleur van Asselt aanvankelijk in de picture was voor Konings opvolging. In deel 5 hebben wij al kennis met haar gemaakt toen ze met haar hoogleraar Ton Boks (de antropoloog Anton Blok) langs kwam om te kijken wat er in de fiches te vinden was over het thema rovers waar zij een boek over wilde schrijven. Iedereen die iets van het misdaadonderzoek in Nederland afweet herkent de ambitieuze Florike Egmond, tegenwoordig werkzaam op het Algemeen Rijksarchief.
Katholieke geweldenaar
In plaats van Van Asselt wordt een zekere Charles Brieffies hoofd van de afdeling. Afgaande op zijn sollicitatiebrief zegt Koning over hem: Een katholieke geweldenaar, die in de paar jaar dat hij pas leefde al 52 artikelen had geschreven. Een onmens dus.’
Voskuils opvolger was inderdaad een veel publicerende katholieke wetenschapper: zijn echte naam is Paul Post. Enkele jaren geleden nam hij afscheid van het Meertens Instituut om hoogleraar liturgiewetenschap te worden in Tilburg. Onder Post werden de vensters open gezet; zijn meest beklijvende katholieke erfenis is het monumentale lexicon van bedevaartplaatsen in Nederland dat onder leiding van Peter Jan Margry tot stand kwam. Margry is tegenwoordig onderzoeksleider van de afdeling Etnologie; samen met Gerard Rooijakkers en Carla Wijers (die promoveerde op carnaval in Limburg) vertegenwoordigt hij de zachte g binnen het Meertens Instituut.
Koning blijft na zijn pensioen aanvankelijk nog regelmatig terugkomen, onder andere omdat hij verantwoordelijk blijft voor de eindredactie van Bulletin, het tijdschrift van het Meertens Instituut. Maar op zeker moment loopt het spaak, zoals gebruikelijk wanneer een oud-chef zijn stempel wil blijven drukken. Een pijnlijk moment is als hij tegenover directeur Van de Marel (Jaap van Marle) zijn onvrede uit over de nieuwe politiek van het instituut: doordat deze de medewerkers maar liefst minstens twee artikelen per jaar wil laten publiceren maakt hij volgens Koning ‘de afdeling echt kapot’. Op de achtergrond luisteren Brieffies en Muller mee. Ze zijn het totaal niet eens met Koning en pikken het niet dat hij zich met het beleid blijft bemoeien. Ziehier de reden waarom hij niet voor het feest van Batteljee werd uitgenodigd.
In een bundel opstellen die onlangs onder redactie van Arjan Peeters over Het Bureauverscheen wordt terecht opgemerkt dat solidariteit bij Voskuil een van de kernbegrippen is. Voor Voskuil, die zich altijd bedreigd voelde, was Het Bureau een laatste verdedigingswal tegen de boze buitenwereld. Dat hij niet op het afscheidsfeestje werd uitgenodigd zag hij als een breuk in de solidariteit. Dit thema werkte hij eerder uit in Bij nader inzien waarin elke vriendschap uiteindelijk een illusie blijkt. Maar heeft Voskuil niet een wat eenzijdige opvatting over solidariteit? Solidariteit betekent voor Voskuil dat zijn ondergeschikten onvoorwaardelijk voor hem moeten kiezen. Anders hebben zij voor hem afgedaan. Met Het Bureau heeft hij hen tot verantwoording willen roepen.
Albert van der Zeijden is medewerker van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
DE DOOD VAN MAARTEN KONING (HET BUREAU DEEL 7)
Na zeven delen en bijna 5000 pagina’s is het einde bereikt: Maarten Koning is dood. Weliswaar blijkt zijn overlijden, aan het slot van deel 7, slechts een kwade droom te zijn, maar wat was Voskuils jarenlange verbintenis met het Meertens-Instituut anders dan een vreselijke droom die eindigde in een nachtmerrie? Koning wordt na zijn pensionering...
DE VERDWIJNENDE HEMEL. OVER DE CULTUUR VAN EUROPA IN DE TWINTIGSTE EEUW
Het zal april 1981 zijn geweest. Na het mondeling tentamen Duits vroeg de docente wat en waar ik ging studeren. Na mijn antwoord (geschiedenis in Utrecht) zei ze: ‘Dan krijg je ongetwijfeld les van mijn broer’. Die broer was H.W. von der Dunk. Daar had ik toen nog nooit van gehoord, maar dat zou snel...
MAURITS VAN NASSAU. DE WINNAAR DIE FAALDE
Het levensverhaal van Maurits van Nassau is een heldenepos met een tragisch slot. De zoon van Willem van Oranje, een groot veldheer, slaagde erin weerstand te bieden aan de troepen van de koning van Spanje die de opstandige Nederlanden trachtte te heroveren en wist zo het levenswerk van zijn vader veilig te stellen. Hij deed...
Morele elasticiteit
Voor Loe de Jong zag de wereld er nog eenvoudig uit toen hij in de jaren zestig en zeventig aan zijn magnum opus werkte: je had goeden en je had fouten. Fouten waren mensen als Aantjes die in zijn beleving kozen voor de Duitse zaak. Deze mensen dienden uit het publieke leven te worden verwijderd:...
Sex-appeal
Onlangs vernam de Leidse historicus H.L. Wesseling van de hoofdredactie van NRC Handelsblad dat aan zijn bestaan als columnist voor die krant een einde kwam. Op zichzelf is dit niet iets om bij stil te staan. Wesseling heeft zijn column een flink aantal jaren mogen schrijven, kon er diverse bundels van maken en ontving voor...
Mein Kampf
Door vreemd personeelsbeleid van de KRO is de historische vraag weer eens opgevlamd hoe belangrijk de onverbiddelijke bestseller Mein Kampf is geweest en nog is. Directeur Ton Verlind van de katholieke omroep ontsloeg diskjockey Giel Beelen omdat deze Mein Kampf in de omroepgids Studio ‘het indrukwekkendste boek dat ik ken’ had genoemd. Hij had daaraan...
Brieven: Dachau en de varkens
In ‘Brieven’kunnen lezers hun mening geven over artikelen die in Historisch Nieuwsblad verschenen zijn. De redactie behoudt zich het recht voor om brieven in te korten. Het artikel van F. R. Ankersmit ‘Dachau en de varkens’ in Historisch Nieuwsblad 2000/10 is afschuwelijk. De vergelijking tussen de holocaust en de bio-industrie raakt kant noch wal. Ben...
Nieuwe media: Tiananmen
De Tiananmen Papers veroorzaakten veel ophef in de Westerse Wereld. Op het web is weinig te vinden over de onthullende documenten. Toch zijn fragmenten via internet in China opgedoken. Er zijn historische beelden die voor altijd op je netvlies staan: Roosevelt, Churchill en Stalin in Jalta, Jackie Kennedy gebogen over een achterbank in Dallas, de...
Rotterdam in de Gouden Eeuw
Rotterdam was in 2001 samen met Porto de culturele hoofdstad van Europa. De stad staat bekend als modern en zakelijk, een plaats zonder geschiedenis of poëzie. Toch was datzelfde Rotterdam tijdens de Gouden Eeuw een stad van dichters en denkers, van nieuwlichterij en tolerantie, en stak het Amsterdam naar de kroon. De rijkdom van Rotterdam...
De jaren tachtig van Sonja Barend
Het TV-programma Sonja was een van de meest bekeken programma’s in de jaren tachtig. Het programma wilde taboes doorbreken door andersdenkenden aan het woord te laten. Een bonte stoet belangengroepen passeerde de revue. Dit is deel 1 in een serie over de jaren tachtig. ‘Wat moet ze met zo’n roetmop?’, vroeg de vader zich af...
Herdenken in een voormalige DDR-gevangenis
Het complex Bautzen was gevangenis onder het nationaal-socialisme, de Russen en in de DDR. Nu is het een herdenkingscentrum. Maar de oud-gevangenen hebben moeite het lijden onder verschillende dictaturen één plaats te herdenken. ‘Volgens de gevangen die onder de Russen vastzaten was Bautzen vanaf de jaren zestig een hotel.’ ‘Ab nach Bautzen…’ Met deze slogan...
Jaap van Osta over Oranje-huwelijken in de twintigste eeuw
Jaap van Osta, specialist op het gebied van de moderne monarchie, vertelt over de huwelijkspolitiek van de Oranjes in de twintigste eeuw: ‘Hendrik was een lieve man, maar intellectueel stelde hij niets voor. Hij en Wilhelmina lagen elkaar helemaal niet.’ In 1898 was Wilhelmina op achttienjarige leeftijd koningin geworden. Tijd om een huwelijkskandidaat te zoeken....
