Home Alle artikelen

Alle artikelen

Een overzicht van de artikelen die we recent hebben gepubliceerd.

Europese landen willen een nieuw tribunaal oprichten dat Russische leiders moet vervolgen vanwege de agressieoorlog tegen Oekraïne. Tachtig jaar geleden werden in Neurenberg voor het eerst politieke en militaire leiders veroordeeld voor het voeren van een agressieoorlog. Sindsdien kijkt de internationale gemeenschap anders aan tegen militair geweld: het was geen recht meer, maar een misdaad.

Om tien voor drie ’s middags op 1 oktober 1946 schoof de houten deur in zaal 600 van de rechtbank in Neurenberg geruisloos open, en stapte Hermann Göring naar binnen. Göring was onder meer opperbevelhebber van de Duitse luchtmacht geweest, vertrouweling van Adolf Hitler en daarmee een van de invloedrijkste leiders van het naziregime. Hij keek kort om zich heen en greep naar de koptelefoon voor de vertaling van de zitting.

De voorzittende rechter Geoffrey Lawrence las de straftoemeting voor, die slechts uit één zin bestond: ‘het internationale militair tribunaal veroordeelt u ter dood door ophanging.’ Göring maakte een lichte buiging, maar reageerde verder niet. In de ochtend had Lawrence al geoordeeld dat hij schuldig was aan onder meer het plannen en voeren van de Tweede Wereldoorlog. ‘Er kan geen twijfel bestaan dat Göring de drijvende kracht voor een agressieoorlog was, slechts op Hitler na’, zei hij.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Begrijp het heden, begin bij het verleden: met HN Actueel lees je historische achtergronden bij het nieuws van nu. Je leest al voor €4,99 per maand.
Göring (zittend uiterst links) met andere beklaagden tijdens het Proces van Neurenberg,
Göring (uiterst links) met andere beklaagden tijdens het Proces van Neurenberg,

Zo werd Göring de eerste persoon die werd veroordeeld voor het plannen en voeren van een oorlog. Diezelfde middag werden nog achttien andere mannen veroordeeld, drie werden vrijgesproken.

Oorlogen waren onvermijdelijk

Het tribunaal in Neurenberg werd door de geallieerden opgericht om de hoofdverantwoordelijken voor de oorlog te kunnen vervolgen. Oorlogsmisdrijven en misdrijven tegen de menselijkheid vormden de ene helft van de aanklacht. Maar nog spectaculairder waren de ‘misdrijven tegen vrede’: het plannen, voorbereiden, initiëren of voeren van de oorlog. ‘Het hoogste internationale misdrijf, dat zich van de andere oorlogsmisdrijven onderscheidt doordat het het verzamelde kwaad van het geheel bevat’, zoals de rechters in het oordeel schreven.

In Neurenberg ging het niet meer alleen om misdrijven tijdens de oorlog, maar voor het eerst ook om de oorlog zelf. Daarmee veranderde de internationale kijk op militair geweld fundamenteel: het recht om oorlog te voeren veranderde in een misdrijf. Tot het begin van de twintigste eeuw domineerde de opvatting dat oorlogen een onvermijdelijk onderdeel van de internationale politiek waren en geweld hooguit door regels beperkt kon worden, bijvoorbeeld door bepaalde wapens te verbieden, maar niet af te schaffen. Bij gebrek aan een internationaal gerechtshof of andere organisatie was het aan landen zelf om hun gelijk te halen, desnoods met militaire middelen.

Nog in 1918, na het einde van de Eerste Wereldoorlog, wees de Australische premier William Hughes het idee af dat de Duitse keizer vervolgd zou kunnen worden. ‘Je kunt geen man voor het voeren van oorlog aanklagen,’ zei hij in een kabinetsvergadering. ‘Hij had het goed recht om de wereld in een oorlog te storten, en nu wij hebben gewonnen hebben wij het recht om hem te doden, niet omdat hij de wereld in een oorlog heeft gestort, maar omdat wij hebben gewonnen.’ Hij verwoordde daarmee wat velen nog steeds vonden.

Tegelijk begon de Eerste Wereldoorlog wel het denken te veranderen. In het Verdrag van Versailles werd bijvoorbeeld de oprichting van een tribunaal vastgelegd. Maar omdat keizer Wilhelm II naar Nederland was gevlucht en dat land hem niet wilde uitleveren, vond er nooit een proces tegen hem plaats.

Artikel 231 van het verdrag bevestigde de verantwoordelijkheid van Duitsland en zijn bondgenoten voor de schade die hun ‘agressie’ had veroorzaakt. Dat begrip kreeg daarmee voor het eerst een centrale plaats in de internationale rechtsorde. Het impliceerde dat Duitsland niet gestraft werd omdat het de oorlog had verloren, zoals in het verleden, maar omdat het een oorlog was begonnen en de vrede had geschonden.

‘Misdrijf tegen vrede’

In de jaren twintig ontwikkelden juristen en politici dat idee verder. Zo bande het Briand-Kelloggpact in 1928 oorlog uit als instrument van nationale politiek. Hoewel het woord ‘misdrijf’ in het verdrag niet voorkomt – het bestaat uit slechts drie artikelen – gebruikten de geallieerden het pact na de Tweede Wereldoorlog voor de aanklachten bij de tribunalen in Neurenberg en later in Tokyo.

Zo gaven de geallieerden het ‘misdrijf tegen vrede’ in 1945 gestalte: de planning, voorbereiding, initiëring of het voeren van een agressieoorlog, of deelname aan een gezamenlijk plan ervoor. Daarmee was het mogelijk om Göring en de andere nazileiders niet slechts voor oorlogsmisdrijven te vervolgen, maar ook voor de oorlog zelf.

De rechters in Neurenberg, 1945.
De rechters in Neurenberg buigen zich over de dossiers, 1945.

De Sovjet-Unie speelde daarbij een belangrijke rol. De Wit-Russische, Joodse jurist Aron Trainin stelde al in 1937 – voor het begin van de Tweede Wereldoorlog – voor om oorlog als misdrijf te beschouwen en een internationaal strafhof ervoor op te richten. Zijn plannen werden in de jaren veertig door de leiders van de Sovjet-Unie overgenomen. Hun idee, een showproces waar de Duitsers aan het einde zouden worden opgehangen, week weliswaar af van het voornemen van andere geallieerden om een eerlijk proces te organiseren, maar de Sovjet-invloed bleek cruciaal. Het was bijvoorbeeld Trainin die de term ‘misdrijf tegen vrede’ bedacht en meeschreef aan het statuut van het tribunaal.

Geen duidelijke rechtsbasis

De grootste zwakte was dat nergens gedefinieerd was wat een agressieoorlog überhaupt was, merkte hoofdaanklager Robert Jackson op in zijn openingsspeech. Ook de rechters hadden moeite het concept in woorden te vatten, maar uit de uitspraak blijkt dat het bij ‘agressie’ om oorlogen moet gaan die gevoerd worden ter bezetting of verovering van een andere staat of om steun aan een land dat zo’n oorlog voert.

In 1945 was het concept juridisch nog wankel. Het gebrek aan een duidelijke rechtsbasis was ook een hoofdargument voor de verdediging. Het Briand-Kelloggpact en het Handvest van de Volkenbond verboden weliswaar oorlogen, maar nergens stond dat staatsmannen ervoor vervolgd zouden kunnen worden, schreven Görings advocaat Otto Stahmer en de andere advocaten in een motie aan het tribunaal. De meeste historici delen tegenwoordig de opvatting dat er in 1945 in het internationaal recht nog geen grondslag was voor het nieuwe ‘misdrijf tegen vrede’ en dat het Duitse bezwaar tegen de individuele strafrechtelijke aansprakelijkheid terecht was.

Duitsers lezen over de uitkomst van het proces, oktober 1946.
Duitsers lezen over de uitkomst van het proces, oktober 1946. Bron: Bundesarchiv/Bild.

Ook de eenzijdigheid van het tribunaal – alleen Duitsers werden vervolgd – leidde tot kritiek. De bombardementen op Duitse steden, waarbij honderdduizenden burgers gedood werden, waren bijvoorbeeld geen onderdeel van het proces. Ook voor de Sovjet-bezetting van de Baltische staten of de grootschalige verkrachtingen door soldaten van het Rode Leger werd in Neurenberg niemand aangeklaagd. Over de misdrijven van de Sovjets werd pas vanaf de jaren zestig gesproken.

Een nieuw tribunaal

Het begin van de Koude Oorlog belemmerde de verdere ontwikkeling van het internationaal recht. Overeenstemming binnen de Verenigde Naties werd moeilijker. De Algemene Vergadering werd het in 1974 uiteindelijk eens over een definitie van ‘agressie’, maar in de praktijk werd het concept niet meer toegepast. De internationale politiek richtte zich op het voorkomen van een oorlog tussen de machtsblokken, niet de strafbaarstelling ervan. Velen zagen daarvoor een machtsbalans als de beste manier, niet het recht.

Pas toen landen in 1998 onderhandelden over de oprichting van het Internationaal Strafhof in het Statuut van Rome, kreeg het ‘misdrijf van agressie’ weer een plek. Het gebruik van geweld tegen een andere staat is volgens het VN-Handvest van 1945 verboden, behalve bij zelfverdediging of met toestemming van de Veiligheidsraad. Door het Statuut van Rome is het ook een misdrijf, waarvoor individuele personen ter verantwoording kunnen worden geroepen.

Nog steeds is de toepassing lastig, ondanks het Strafhof. Maar tachtig jaar na de laatste veroordeling proberen Europese landen een nieuwe stap te zetten. Een nieuw tribunaal moet in de toekomst onder meer de Russische leiders berechten die verantwoordelijk zijn voor de agressieoorlog tegen Oekraïne. Daarmee keert het baanbrekende idee van Neurenberg terug in de internationale politiek: dat het voeren van agressieoorlogen verboden is en individuele leiders ervoor vervolgd kunnen worden.

Meer weten:

  • ‘Crimes against Peace’ and International Law (2013) door Kirsten Sellars behandelt de evolutie van agressiewetgeving van 1918 tot aan de processen van Neurenberg en Tokyo.
  • Soviet Judgment at Nuremberg (2020) door Francine Hirsch laat de cruciale rol van de Sovjet-Unie zien in de Neurenbergprocessen.
  • Unimaginable Atrocities: Justice, Politics, and Rights at the War Crimes Tribunals (2012) door William Schabas bespreekt naast de historische tribunalen ook de hedendaagse dilemma’s.
Goring wordt bevraagd tijdens de Neurenberg processen
Goring wordt bevraagd tijdens de Neurenberg processen
Artikel

Het Proces van Neurenberg: hoe oorlog een misdaad werd

Europese landen willen een nieuw tribunaal oprichten dat Russische leiders moet vervolgen vanwege de agressieoorlog tegen Oekraïne. Tachtig jaar geleden werden in Neurenberg voor het eerst politieke en militaire leiders veroordeeld voor het voeren van een agressieoorlog. Sindsdien kijkt de internationale gemeenschap anders aan tegen militair geweld: het was geen recht meer, maar een misdaad....

Lees meer
Noord-Afrikaanse, islamitische pelgrims keren terug uit Mekka. Ets door Léon Davent, circa 1555.
Noord-Afrikaanse, islamitische pelgrims keren terug uit Mekka. Ets door Léon Davent, circa 1555.
Recensie

Tocht naar Mekka maakt opstandig

De pelgrimage van moslims naar Mekka was niet alleen een religieuze daad, maar wakkerde ook het panislamistisch verzet aan. In de negentiende eeuw vreesden koloniale machten daarom wereldwijde opstandigheid.  Moslims hebben de religieuze plicht om minstens één keer in hun leven af te reizen naar Mekka, tijdens de hadj. Arabist Richard van Leeuwen onderzocht pelgrimsverslagen...

Lees meer
Rejtan (rechts) werpt zich voor de deur van de Sejm om de eerste Poolse deling te stoppen. Schilderij door Jan Matejko,1866.
Rejtan (rechts) werpt zich voor de deur van de Sejm om de eerste Poolse deling te stoppen. Schilderij door Jan Matejko,1866.
Artikel

Rusland gebruikte omkoping en afpersing om Polen op te delen

Eind achttiende eeuw annexeerden Rusland, Pruisen en Habsburg tot drie keer toe delen van het Pools-Litouwse Gemenebest, totdat het Gemenebest in 1795 voor 123 jaar helemaal van de landkaart verdween. Rusland speelde daar de hoofdrol in door het Poolse parlement af te persen en om te kopen. In 1764 gingen de Polen naar ‘de stembus’,...

Lees meer
De tentoonstelling Queer Amsterdam. De roze stad.
De tentoonstelling Queer Amsterdam. De roze stad.
Recensie

Met humor en daadkracht maakten queers van Amsterdam een stad voor iedereen

Met de nieuwe tentoonstelling Queer Amsterdam, de roze stad wil De Nieuwe Kerk de Nederlandse queergeschiedenis een nationaal podium geven. In samenwerking met de LHBTI+-gemeenschap hebben de curatoren een rijke verzameling verhalen en objecten samengesteld, die de menselijkheid van queer personen overtuigend centraal zet. 2026 is een jubileumjaar voor Nederlandse LHBTI+’ers. Zo was het in...

Lees meer
Een Boeing B-52, een vergelijkbaar toestel als het gecrashte vliegtuig.
Een Boeing B-52, een vergelijkbaar toestel als het gecrashte vliegtuig.
Artikel

Een Amerikaanse kernbom zakte door het Groenlandse ijs

Omdat Denemarken niet goed voor Groenland zou zorgen moet het Arctische eiland worden ingelijfd door de Verenigde Staten, vindt Donald Trump. In 1968 richtten de VS zelf grote schade aan in het gebied. Na een dramatisch ongeluk verdween een Amerikaanse waterstofbom onder het ijs bij Groenland. Daar ligt hij waarschijnlijk nog steeds. Recent onderzoek van...

Lees meer
Jezus heeft al een wijkende haarlijn in dit dertiende-eeuwse schilderij van Duccio di Buoninsegna.
Jezus heeft al een wijkende haarlijn in dit dertiende-eeuwse schilderij van Duccio di Buoninsegna.
Beeldessay

Hoe Jezus van een oud mannetje een echte baby werd

In de Middeleeuwen werd het Christuskind aanvankelijk als lelijk oud mannetje geschilderd. Later veranderde hij in een normale baby. Waarom? Middeleeuwers geloofden dat Jezus perfect en volledig onveranderd ter aarde was gekomen. Het idee van een hulpeloze, kwetsbare baby die nog moest groeien en poepbroeken had, paste niet bij het beeld van een almachtige God....

Lees meer
Docentenstaking op het Malieveld in 1982
Docentenstaking op het Malieveld in 1982
Artikel

Oud-minister heeft geen spijt van onderwijsbezuiniging

Onderwijsminister Rianne Letschert wil het lerarentekort binnen vier jaar oplossen. In 1982 trokken leraren nog naar het Malieveld omdat ze vanwege een lerarenoverschot vreesden voor hun baan. Hoe konden er zoveel werkloze leerkrachten zijn? Het lerarenoverschot in de jaren tachtig was een gevolg van beleid dat eind jaren veertig begon. Vlak na het einde van...

Lees meer
De bilbiotheek in het Hodshonhuis
De bilbiotheek in het Hodshonhuis
Artikel

Van Jefferson tot Einstein: de rijke geschiedenis van het Hodshon huis

Bezoekers van het Geschiedenis Festival kunnen op 17 oktober lezingen volgen op een nieuwe locatie: het Hodshonhuis in Haarlem. Een eeuw geleden bezochten Albert Einstein en Marie Curie dat stadspaleis om het jubileum van een beroemde Nederlandse wetenschapper te vieren. Het Hodshonhuis herbergt sinds 1841 de Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen, sinds 2002 Koninklijk (KHMW). ‘Zij...

Lees meer
De eerste ivf-baby Louise Joy Brown en haar moeder bij de Phil Donahue Show in 1979.
De eerste ivf-baby Louise Joy Brown en haar moeder bij de Phil Donahue Show in 1979.
Artikel

De geschiedenis van ivf: een baby uit een buisje

De geboorte van de eerste ivf-baby veroorzaakte wereldwijd een sensatie. Maar er waren ook zorgen: konden via embryoselectie voortaan ‘superieure mensen’ worden gecreëerd? En bracht kunstmatige bevruchting het traditionele gezin niet in gevaar? Op 25 juli 1978 werd de Britse Louise Joy Brown geboren. Een blakende baby van 2,6 kilogram die met een keizersnede ter...

Lees meer
Galileo Galilei. Schilderij door Justus Sustermans, circa 1640.
Galileo Galilei. Schilderij door Justus Sustermans, circa 1640.
Nieuws

Galilei ontdekte rekenfouten in Griekse astronomie

Galileo Galilei blijkt niet altijd een fervent aanhanger van het heliocentrisme te zijn geweest. Net zoals de meeste van zijn tijdgenoten dacht ook Galilei aanvankelijk dat de zon om de aarde draaide en niet andersom. Een toevallige vondst maakt duidelijk waarom Galilei van gedachten veranderde. Historicus Ivan Malara was in de Nationale Centrale Bibliotheek van...

Lees meer
Jongeman met valk. Iraanse tekening uit de zestiende of zeventiende eeuw.
Jongeman met valk. Iraanse tekening uit de zestiende of zeventiende eeuw.
Nieuws

Arctische valken in Bagdad

In de negende eeuw kreeg de kalief van de Abbasiden in Bagdad steeds hetzelfde geschenk van andere vorsten: witte valken. Valken waren in de negende eeuw een bekend statussymbool in de islamitische wereld, maar hun witte kleur was ongebruikelijk. Hoe kwamen deze vogels in het Midden-Oosten terecht? Volgens nieuw onderzoek waren het de Vikingen die...

Lees meer
Portret van Homerus uit 1639, door een onbekende kunstenaar.
Portret van Homerus uit 1639, door een onbekende kunstenaar.
Artikel

Heeft de dichter van de Odyssee wel echt bestaan?

Dankzij Christopher Nolans verfilming van zijn heldendicht de Odyssee staat Homerus weer in de schijnwerpers. Wie was hij? En heeft hij het wereldberoemde verhaal over de omzwervingen van Odysseus wel zelf bedacht en opgeschreven? Arm en blind, maar gezegend met een groot talent: zo stelden de oude Grieken zich Homerus voor. In elke stadstaat gingen...

Lees meer
Loginmenu afsluiten