Alle artikelen
Laatst was ik voor archief- en werkbezoek in Wenen. Daar kreeg ik een Oostenrijkse lekkernij, een Krapfen, geserveerd. Een soort Berliner bol: van buiten wit gepoederd of roze geglazuurd en van binnen een donkerrode of bruine zoete vulling. Daarom is de Krapfen ook al sinds 1945 hét symbool voor de Oostenrijkse ziel – de grote Oostenrijkse schrijver Robert Menasse verwijst er vaker naar.
De Oostenrijker ziet er gezellig uit, praat een gemoedelijk half-Duits brabbeltaaltje, drinkt koffie in de barokke prachtpaleizen in pastelkleuren waar Wenen vol mee staat – maar houdt er nog steeds licht- tot diepbruine overtuigingen op na die ook nog eens heel plakkerig standhouden in de moderne tijd. Er is zelfs nog een subcategorie Krapfen, de Punschkrapfen, die rood van buiten is en bruin van binnen. Daarmee werden Oostenrijkers aangeduid die snel sociaal-democratisch of liberaal werden, maar hun bruine naziverleden verkapt met zich meedroegen.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Toch viel me op hoezeer in Wenen de duistere geschiedenis van de Anschluss, van de machtsovername door de nazi’s en de repressie van de Joden aan de oppervlakte is gelegd. We kregen een interessante rondleiding door het Oostenrijkse parlement, waar uitvoerig werd uitgelegd met welke kunstgrepen de nazi’s de democratie buiten spel wisten te zetten. Hoe de moord op kanselier Engelbert Dollfuss werd georkestreerd. Ook vertelden collega’s ons hoe nauwgezet de Weense magistraten erop toezien dat er geen hoger gebouw wordt neergezet dan het parlement en de Hofburg. En dat ook het balkon waarop Adolf Hitler op 15 maart 1938 de Anschluss uitriep, niet aan het zicht mag worden onttrokken. Dat balkon is de bruine vulling van de Krapfen. Er zijn al talloze ideeën geopperd en zelfs competities uitgeschreven om ‘iets met dat balkon te doen’, maar tot op heden is het ongewijzigd zichtbaar. Het is ook niet toegankelijk, behalve heel soms, als het Weense Haus der Geschichte rondleidingen aanbiedt.
Deze discussie is een graadmeter voor de omgang met het nazi-gedachtengoed in Oostenrijk. Die omgang is ambivalent en dynamisch. De jongerenafdeling van Herbert Kickls radicaal-rechtse FPÖ laat in een filmpje zien hoe jongeren verlangend naar het Hitler-balkon kijken. Daar heeft het Oostenrijkse parlement zich fel tegen gekeerd. Ondertussen doet Kickl iedereen een proces aan die hem met Hitler vergelijkt. Joodse organisaties zijn in ieder geval tevreden dat de discussie niet in de taboesfeer verdwijnt. Monika Sommer, de directrice van het Oostenrijkse Haus der Geschichte, heeft al een andere naam voor het balkon bedacht: ‘platform voor Demokratie-Liebe’. Dat smaakt misschien wel weer een beetje te veel als roze glazuur.
Toch, kom er maar eens om in Nederland, waar kritiek op neonazi’s bij de FvD gewoon wordt weggelachen. Bij alle kritiek op de opkomst van extreem-rechts in Oostenrijk is dit debat, en de ernst waarmee het wordt gevoerd, een opsteker voor de democratie.
De twee lagen van de Oostenrijkse ziel
Laatst was ik voor archief- en werkbezoek in Wenen. Daar kreeg ik een Oostenrijkse lekkernij, een Krapfen, geserveerd. Een soort Berliner bol: van buiten wit gepoederd of roze geglazuurd en van binnen een donkerrode of bruine zoete vulling. Daarom is de Krapfen ook al sinds 1945 hét symbool voor de Oostenrijkse ziel – de grote...
De VOC bestrafte homoseksualiteit aan boord met verbanning of de doodstraf
Historicus Desley de Graaf onderzocht homoseksualiteit op VOC-schepen en de strafrechtelijke vervolging daarvan. ‘De VOC maakte haar hele bestaan een probleem van de “afwijkende” seksuele identiteit van sommige van haar werklui.’ Met zijn onderzoek The Men in One Hammock won De Graaf de IHLIA Scriptieprijs, een tweejaarlijkse onderscheiding die wordt uitgereikt voor het beste queer-historische onderzoek. Hij analyseerde meer dan honderd sodomiezaken die tussen 1625 en 1787 in Batavia voor de rechtbank werden gebracht. ...
Frankrijk is verdeeld over het Vichy-regime
De zuidelijke helft van Frankrijk was tijdens de oorlog een satellietstaat van de nazi’s, met aan het hoofd maarschalk Philippe Pétain. Was hij een collaborateur of probeerde hij de Fransen juist te beschermen? Daarover woedt nog steeds een debat. In de zomer van 1940 werd Frankrijk binnen enkele weken onder de voet gelopen door nazi-Duitsland....
Janna Coomans: ‘De Nederlandse strijd tegen het vuur is een vergeten geschiedenis’
Na haar prijswinnende boek Dievenland doet mediëvist Janna Coomans nu onderzoek naar middeleeuwse brandbestrijding. Op vrijdag 12 juni geeft ze een lezing over het onderwerp tijdens een collegedag van Historisch Nieuwsblad. Ze geeft alvast een voorproefje: ‘Dagelijks gevaar zat in allerlei zaken, van dienstmeisjes die brandend as naar buiten tilden tot de boer die ‘s...
De Britten bleken geen partij voor de Japanners
In februari 1942 veroverden de Japanners de stad Singapore, tot dan toe een Britse kolonie. Volgens premier Winston Churchill was deze nederlaag ‘de grootste ramp in de Britse militaire geschiedenis’. Het zou het einde betekenen van een wereldrijk. Ze staan er nog: de grote naar zee gerichte kanonnen van Fort Siloso op Sentosa, een eilandje...
Gebedsgenezer Raspoetin combineerde devotie met lust
Met zijn grote gestalte, woeste baard, indringende ogen en orakeltaal maakte gebedsgenezer Grigori Raspoetin diepe indruk op tsarina Alexandra. Via haar kreeg hij steeds meer invloed aan het Russische hof. Antony Beevor laat zien hoe een giftige dynamiek op gang kwam, die leidde tot de moord op Raspoetin en de ondergang van de Romanov-dynastie. Wie...
Voetballers doken onder in Friesland
Tussen Amsterdam en Friesland pendelde in de Tweede Wereldoorlog de Lemmerboot. Het schip bracht Joden en jonge voetballers naar Heerenveen, waar ze werden opgevangen. Jaap Visser beschrijft de raakvlakken tussen verzet en voetbal. Tienduizenden liefhebbers zijn op zondag 21 mei 1944 naar het stadion in Sneek gekomen. De wedstrijd belooft een waar spektakel te worden:...
Operatie Paperclip: Hitlers geschenk aan de geallieerden
Duizenden wetenschappers uit nazi-Duitsland gingen in de jaren dertig en veertig aan de slag voor de geallieerden. De VS, Canada en het VK profiteerden van deze braindrain, die onder meer leidde tot de ontwikkeling van de atoombom. Op 17 oktober 1933 arriveerde Albert Einstein samen met zijn vrouw en enkele naaste medewerkers met een passagiersschip...
Waarom ging een veelbelovende classicus spioneren voor de nazi’s?
Lambertus Elferink (1910-1992) had een veelbelovende carrière als classicus in het verschiet, maar vertrok vlak voor de Tweede Wereldoorlog plotseling naar Zuid-Afrika. Daar spioneerde hij voor de Abwehr, totdat hij door de Engelsen gevangen werd genomen. Arnold Carmiggelt en Marieke Keur schreven een biografie over deze onbekende, intrigerende figuur. Hoe stuitte u op Elferink? Carmiggelt:...
Amerika en Iran zijn onverzoenlijk sinds de gijzelingscrisis van 1979
In 1979 gooiden de Iraniërs de door Amerika geïnstalleerde sjah eruit. Pogingen om de relatie met het nieuwe islamitische regime te normaliseren liepen meteen schipbreuk, toen radicale studenten Amerikaans ambassadepersoneel gijzelden. De crisis hield Amerika 444 dagen in de ban en kostte president Carter zijn herverkiezing. Sindsdien is het niet meer goed gekomen. President Jimmy...
Waarom is een kinderlied over de VOC een succes op TikTok?
‘Vaar je mee met de VOC? Naar verre vreemde landen en gebieden overzee?’ Een lied dat twintig jaar geleden voor de Canon werd gemaakt over de VOC, is op TikTok een eigen leven gaan leiden. Waarom is het vrolijk klinkende lied plotseling zo populair? Wie op TikTok de zoekterm ‘VOC’ intikt, wordt overspoeld door filmpjes...
De Oranjes logeerden bij een nazi-bankier in Zwitserland
Willem-Alexander en Maxima overnachtten deze week bij Donald Trump. De Oranjes hadden wel vaker omstreden logeerpartijen. Zo verbleven koningin Wilhelmina, prinses Juliana en prins Bernhard graag op een Zwitsers landgoed van Eduard von der Heydt. Hij had een voormalige hippieoord omgebouwd tot een bankkantoor voor de nazi’s. Als de Duitser Eduard von der Heydt in...
