De geschiedenis van ivf: een baby uit een buisje

Het meisje was het resultaat van het jarenlange onderzoekswerk van een team onder leiding van fysioloog Robert ‘Bob’ Edwards, gynaecoloog Patrick Steptoe en verpleegkundige Jean Purdy. Ze hadden de geboorte bewust gepland rond middernacht, in de vergeefse hoop de media op dat tijdstip op afstand te houden.

Vanaf het moment dat de media lucht hadden gekregen van de unieke ivf-zwangerschap, achtervolgden journalisten de moeder Lesley Brown. Zij en haar man John hadden negen jaar geprobeerd zwanger te worden. Maar vanwege Lesleys geblokkeerde eileiders bleek natuurlijke conceptie onmogelijk. Uiteindelijk hadden ze zich gewend tot Edwards en Steptoe, pioniers van een nieuwe kunstmatige bevruchtingsmethode.

De conceptie van Louise vond plaats op 10 november 1977 in een petrischaaltje in een laboratorium. Daarna werd het embryo teruggeplaatst in de baarmoeder. Het bewuste schaaltje staat tegenwoordig in het Science Museum in Londen.

Negen jaar eerder, in 1968, was het Edwards voor het eerst gelukt een eicel buiten de baarmoeder te bevruchten. Hij gebruikte voor zijn onderzoek eicellen die het vrouwelijk medisch personeel hem schonk, maar sinds zijn samenwerking met gynaecoloog Steptoe beschikten ze over eitjes van wensmoeders. Steptoe werkte met laparoscopie, een nieuwe techniek om met een cameraatje in de buik te kijken en eicellen uit eileiders te halen en embryo’s terug te plaatsen.

Het was een unieke samenwerking tussen twee wetenschappers uit verschillende disciplines. In de daaropvolgende jaren probeerden ze bij 282 vrouwen een embryo te implanteren. Vijf van hen werden zwanger, maar geen van hen had een levend kind ter wereld gebracht.

Terwijl de zwangerschap van Lesley Brown vorderde, werd ze constant achtervolgd door journalisten. Uit angst dat ze een miskraam zou krijgen, bracht Steptoe haar onder in het huis van zijn moeder om haar buiten het zicht van de pers te houden.

De 32-jarige Lesley Brown leed aan pre-eclampsie, een ernstige vorm van zwangerschapsvergiftiging en daarom besloten de artsen na 38 weken zwangerschap het volgroeide kindje ter wereld te laten komen. Ze filmden in het ziekenhuis de geboorte van Louise om het publiek te bewijzen dat ze een doodgewone baby was met tien vingertjes en tien teentjes. De beelden van de operatie gingen de hele wereld over, de video is tot op de dag van vandaag te zien op YouTube.

Louise zette het 20 seconden na haar geboorte op een huilen, een teken van goede gezondheid. Edwards, Steptoe en verpleegkundige Purdy poseerden trots in hun operatiejassen met de schoongeveegde, ingebakerde baby, voordat haar moeder haar in haar armen kreeg.

Het dolblije echtpaar Brown kreeg naast felicitaties ook kritiek te verduren. Critici zagen het als uiting van ‘degeneratie van de westerse moraal’ dat ze van de geboorte van hun kind een media-evenement hadden gemaakt. Maar haar ouders hadden geen keus gehad, zei Louise zelf in 2018 in een interview met de het Amerikaanse blad Time. De bevalling diende openbaar zijn. ‘Als er iets mis met me zou zijn geweest, dan had dat meteen het einde van ivf betekend.’

Met de sensatie die de eerste reageerbuisbaby veroorzaakte, was de maatschappelijke weerstand tegen de kunstmatige bevruchtingsmethode niet verdwenen. Het Vaticaan en religieuze groeperingen leverden felle kritiek op het idee om ‘voor God te spelen’. Ze vonden dat de voortplanting zich alleen in het lichaam van de vrouw mocht afspelen en hadden grote moeite met het onderzoeksproces waarbij veel embryo’s stierven.

De kritiek beperkte zich niet tot gelovigen. Wereldwijd waren mensen doodsbang voor wat ivf voor de toekomst van de mensheid zou kunnen betekenen. Er bestond angst voor genetische manipulatie en de mogelijkheid van embryoselectie om ‘superieure mensen’ te creëren. Er werden vergelijkingen getrokken met Aldous Huxleys Brave New World uit 1932, waarin seksuele voortplanting verboden is en mensen in laboratoria worden gekweekt.

‘We bevinden ons op een hellend vlak,’ stelde de prominente Britse geneticus Robert Berry in 1978. ‘De westerse samenleving is gebouwd rond het gezin; als je seks loskoppelt van voortplanting, wat gebeurt er dan met het gezin?’

Feministen bekritiseerden de medicalisering van het vrouwelijk lichaam, en de toenemende druk op vrouwen om moeder te worden.

Edwards en Steptoe hadden veel weerstand moeten overwinnen. Ze hadden te maken met politieke reserves. De Britse Medical Research Council, de belangrijkste financier van medisch onderzoek, had in de jaren zeventig hun subsidieverzoeken op ethische gronden afgewezen. De raad beschouwde ivf niet als serieuze geneeskunde, maar als een gevaarlijk experiment. Ook was hij bezorgd over mogelijke misvormingen bij kinderen en vond dat er onvoldoende kennis was van embryo-ontwikkeling.

Omdat de grote academische ziekenhuizen voor hem gesloten bleven, had Edwards, die in Cambridge een aanstelling had, voor het ivf-onderzoek jarenlang op en neer gereisd naar het relatief kleine Oldham General Hospital, waar Steptoe werkte. Ze waren grotendeels afhankelijk van particuliere financiering, onder meer van de jaarlijkse donaties van de Amerikaanse filantroop Lillian Lincoln Howell.

Naast hun wetenschappelijke nieuwsgierigheid werden Edwards en Steptoe gedreven door het grote verdriet van kinderloze stellen. Onvruchtbaarheid was van oudsher omgeven met schaamte en werd vaak gezien als het falen van de vrouw. Ethische zorgen en een conservatieve moraal mochten wat hen betreft de wetenschappelijke vooruitgang niet in de weg staan. Voor onvruchtbaarheid was nog geen remedie, en zij zagen het als humanitaire taak van de geneeskunde om zo veel mogelijk mensen te helpen.

De jonge verpleegkundige en embryologe Jean Purdy, verantwoordelijk voor het laboratorium en de patiëntencontacten, was de derde drijvende kracht achter het ivf-onderzoek. Toen Edwards twijfelde of hij door moest gaan, trok zij hem over de streep. Purdy fungeerde ook als intermediair tussen hem en Steptoe, twee grote ego’s.

De sociale isolatie binnen de medische wereld en de aanhoudende controverse waren zeer belastend. Zelfs Edwards, een optimist en koppig doorzetter, werd het soms te veel. Het lastigst was de pers. Geregeld lagen er filmploegen in hun ‘flowerbeds’, vertelde zijn dochter Jenny in een interview, verslaggevers stonden op de stoep, de telefoon rinkelde onafgebroken

De media-aandacht was losgebarsten na haar vaders eerste publicatie op 15 februari 1969 in het tijdschrift Nature. Een van zijn mede-auteurs, PhD-student Barry Bavister, had tijdens ivf-onderzoek onder muizen ontdekt dat de juiste zuurgraad noodzakelijk is voor zaadcellen om een eitje binnen te dringen. Dit leidde tot het lang verwachte ‘eureka-moment’. Turend door de microscoop stelden hij en Edwards vast dat menselijke eicellen onder de juiste kweekomstandigheden met een bepaalde zuurgraad buiten het lichaam konden rijpen én bevrucht konden worden.

Nadat ze de eerste in-vitrofertilisatie wereldkundig hadden gemaakt in Nature, was het gedaan met Edwards’ rust. Critici speculeerden volgens Bavister dat er in het lab ‘hordes nazi-stormtroopers’ gekweekt zouden worden. Een paar decennia na de Tweede Wereldoorlog lag de nazi-eugenetica nog vers in het geheugen, en het directe verband dat tegenstanders met ivf legden, maakte de bevruchtingstechniek verdacht.

Jenny vertelde dat haar vader alle weerstand en tegenslag nooit het hoofd had kunnen bieden zonder de steun van haar moeder. Ruth Edwards-Fowler was niet alleen zijn emotionele rots in de branding, ze was ook zijn intellectuele sparringpartner. Ze hadden elkaar leren kennen aan de University of Edinburgh waar ze zich beiden verdiepten in genetica en embryologie. Ruth was de klassieke onzichtbare vrouw achter haar beroemde man: zij schreef mee aan en redigeerde 35 van zijn academische artikelen.

De geboorte van Louise Brown was een mijlpaal, en luidde ook een nieuw tijdperk in van de Britse sensatiejournalistiek. De Daily Mail betaalde naar verluidt 325.000 pond voor de exclusieve rechten van het verhaal en de eerste babyfoto’s. De Browns werden geportretteerd als respectabel, doodgewoon working class-stel met sterke familiewaarden. Door de menselijke wijze waarop de pers hen neerzette, veranderde ivf van een angstaanjagend wetenschappelijk experiment in een emotioneel menselijk verhaal van een heteroseksueel koppel dat hun liefste wens eindelijk in vervulling had zien gaan. De Britse tabloids droegen zodoende bij aan de snelle normalisering van de bevruchtingsmethode.

Premier Margaret Thatcher trad aan in 1979. Zij was niet tegen ivf, maar in conservatieve en religieuze kringen leefde sterk het gevoel dat de traditionele gezinswaarden onder druk stonden. Er was behoefte aan regulering van nieuwe voortplantingstechnologieën zoals ivf.

In 1982 vroeg het Britse kabinet aan filosoof Mary Warnock om leiding te geven aan een commissie die zich moest buigen over fundamentele ethische vragen als ‘Wanneer begint het menselijk leven?’ In het Warnock-rapport dat twee jaar later verscheen, stond dat ivf was toegestaan. Embryo-onderzoek was ook mogelijk, maar er gold voortaan een wettelijke grens van veertien dagen die stelt dat menselijke embryo’s in een laboratorium niet langer dan veertien dagen mogen worden gekweekt of onderzocht. De ‘veertiendagenregel’ werd internationaal leidinggevend.

Edwards, Steptoe en Purdy openden in 1980 de eerste gespecialiseerde ivf-kliniek in het oude landhuis Bourn Hall, vlakbij Cambridge. Maar twee jaar na de geboorte van Louise stond de teller op slechts vijftien ivf-kinderen. De onderzoekers wisten waar het misging: de timing voor de terugplaatsing van het embryo bleef grotendeels giswerk. Voor een succesvolle innesteling moest het baarmoederslijmvlies de juiste dikte hebben, maar de artsen waren vaak te vroeg of te laat.

De wachtrijen voor Bourn Hall Clinic werden ondertussen steeds langer. Kinderloze stellen reisden van over de hele wereld naar Cambridge, maar voor de meesten eindigde het traject in een diepe teleurstelling.

Pas toen vrouwen hormoonbehandelingen kregen, gingen de resultaten vooruit. Die behandelingen leverden plots vijf of zelfs tien rijpe eicellen tegelijkertijd op, waarvan meerdere konden worden teruggeplaatst. Met hormonen kregen artsen ook meer controle over het tijdstip van de ovulatie waardoor de terugplaatsing preciezer kon verlopen.

Het definitieve bewijs dat ivf-kinderen gezonde mensen zijn, werd geleverd toen de 27-jarige Louise Brown in 2006 beviel van een zoontje. Ze was op natuurlijke wijze zwanger geraakt. Louise was ‘uncle Bob’, die haar ontwikkeling belangstellend volgde, zeer dankbaar. Ze trad geregeld op in de media als onvermoeibaar ivf-ambassadeur.

In 2007 vroeg zijn oud-student Barry Bavister aan Edwards waarom hij geen Nobelprijs had gekregen. Edwards antwoordde dat hij al negentien keer genomineerd was, maar dat de ultieme erkenning uitbleef. In 2010 ontving hij als 85-jarige dan toch de Nobelprijs, Steptoe en Purdy waren toen al overleden. Duizenden mensen schreven een eerbetoon op de website van het Nobel Comité, onder wie ook een man die Edwards bedankte: ‘Thank you for my life.’