De pokerface van het Kremlin

Andrej Gromyko werd in 1909 geboren in Wit-Rusland, nu Belarus. De arbeiders- en boerenachtergrond van zijn vader en moeder hielpen hem na de revolutie vooruit. Moeder Gromyko had zichzelf leren lezen en schrijven en wakkerde de ambitie van haar zoon aan: ‘Je houdt van lezen en de onderwijzers hebben een hoge dunk van je. Ga studeren en misschien kun je de wereld in.’ Het hielp ook dat Andrej vooropliep in de plaatselijke afdeling van de Komsomol, de communistische jeugdbeweging.

De jonge Gromyko schopte het zelfs tot een universitaire studie. In zijn eerste jaren stonden de communistische ideeën over economie centraal, zodat hij daarna met een gerust hart de meest kapitalistische economie van allemaal, die van de VS, kon gaan onderzoeken. De op die manier opgedane kennis en het verdwijnen van veel ambtenaren die slachtoffer werden van Stalins zuiveringen maakten dat Gromyko daarna al snel aan de slag kon op het ministerie van Buitenlandse Zaken.

Hij bleef niet lang in Moskou, want in 1939 riep Stalin Gromyko al bij zich. Die was onder de indruk van deze eerste ontmoeting, al liet hij dat zo min mogelijk merken. De Sovjetleider onderstreepte dat een goede relatie met de VS belangrijk was, zeker in het licht van de groeiende fascistische dreiging. Stalin stuurde Gromyko als nieuwe tweede man naar Washington DC. Hij informeerde wel even hoe het met zijn Engels gesteld was. Gromyko zei dat hij het gevecht langzaam aan het winnen was. Meer gesprekken voeren in die taal zou hem alleen maar beter maken. De atheïst Stalin liet daar een opmerkelijk advies op volgen: de diplomaat moest geregeld een kerkdienst bijwonen, want daar werd goed en duidelijk Engels gesproken.

Kort daarna was de Tweede Wereldoorlog een feit. De Sovjet-Unie was door het Molotov-Ribbentroppact bondgenoot van nazi-Duitsland. De VS waakten vooralsnog over hun neutraliteit. Toen Gromyko in 1943 van tweede man eerste man in Washington werd, zag de situatie er compleet anders uit. De Sovjets en de Duitsers vochten op Sovjetbodem een bloedige oorlog met elkaar uit. De Amerikanen hielden zich sinds de aanval op Pearl Harbour niet langer afzijdig. De twee landen waren nu bondgenoten binnen het geallieerde kamp. Kapitaal en materieel uit de VS waren voor Moskou van levensbelang in de te voeren strijd. Net als een serieus tweede front dat de Duitsers zou dwingen hun aandacht en troepen verder te verdelen.

Als Amerikadeskundige woonde Gromyko ook de belangrijke toppen bij, waar de geallieerde leiders beslisten over de toekomst van Europa en de wereld na de oorlog. Daarnaast voerde hij in de VS geregeld zelf gesprekken met Amerikaanse presidenten. Franklin Delano Roosevelt maakte indruk. Achteraf schreef de toenmalige Sovjetambassadeur: ‘Ik ben er nog altijd van overtuigd dat hij een van voortreffelijkste staatslieden van de Verenigde Staten is geweest. Hij was een knap politicus, een man met een ruime visie en bijzondere eigenschappen.’ Gromyko maakte wel het voorbehoud dat de president ‘een vertegenwoordiger van de bourgeoisklasse’ bleef en die belangen behartigde. Met Roosevelts opvolger Harry Truman had de ambassadeur minder chemie. Hij vond diens opstelling negatief. De president leek niets eens echt te luisteren.

Na afloop van de oorlog bleef Gromyko in de VS om te fungeren als Sovjetambassadeur bij de gloednieuwe Verenigde Naties. In die jaren vielen zijn onbuigzaamheid en het resoluut vasthouden aan de lijn van Moskou al op.

Gromyko’s benoeming tot ambassadeur in Groot-Brittannië in 1952 zorgde voor een weerzien met Winston Churchill, die opnieuw premier was geworden. De man van de USSR in Londen vond de staatsman vooral nostalgisch. Hij wilde vooral herinneringen ophalen aan de oorlogstijd, terwijl er toch voldoende actueels te bespreken viel. Dat de amateurschilder de ambassadeur een album met twee dozijn van zijn aquarellen cadeau deed, werd wel gewaardeerd.

In 1957 werd Gromyko onder Stalins opvolger Chroesjtsjov minister van Buitenlandse Zaken. Al vroeg tijdens zijn lange ambtsperiode weerhield hij Mao Zedong van een aanval op Taiwan, die volgens de Chinese leider best een paar honderd miljoen doden mocht kosten.

Een paar jaar later vormde een ander eiland, Cuba, de inzet van een crisis. Op 18 oktober 1962 bezocht Gromyko Kennedy in het Witte Huis. De minister ontkende zonder zijn gezicht ook maar te vertrekken dat de Sovjets rakketten op Cuba wilden plaatsen. De Amerikaanse president had de door zijn eigen vliegtuigen gemaakte foto’s in zijn bureau liggen en moest zich bedwingen om ze niet ‘aan die liegende klootzak’ te laten zien.

In het Kremlin moest Gromyko ondertussen bij snel oplopende spanning omgaan met de buien van zijn grote baas Chroesjtsjov, een man met volgens zijn buitenlandminister ‘genoeg emotie voor op zijn minst tien mensen’. Zo’n temperament was een risico tijdens een gevaarlijk spel waarbij de twee grootmachten elkaars zenuwen en toegeeflijkheid tot bijna het uiterste testten. Gromyko wist er zijn gebruikelijke dosis koelbloedigheid tegenover te zetten. De Cubacrisis liep af zonder grote ongelukken.

Gromyko speelde eveneens een sleutelrol bij latere ontspanning. De totstandkoming van de wapenbeheersingsakkoorden, SALT-I en SALT-II, in de jaren zeventig waren deels zijn verdienste. Het hielp dat Gromyko goed zaken kon doen met president Richard Nixon: ‘Altijd stelde hij zich op als een pragmaticus, zonder interesse in de theoretische aspecten van een kwestie, een man die discussies het liefst op een zuiver praktisch niveau hield.’ Gromyko vond buitenlandminister Henry Kissinger intelligent, maar ook opportunistisch. Het stond overeenstemming niet in de weg. Het Kremlin was – alleen al uit begrotingsoverwegingen – blij met de wapenbeheersing. Gromyko mocht vanwege SALT-I lid worden van het machtige Politbureau. Anders dan zijn collega’s daar durfde hij persconferenties met westerse journalisten aan. Zijn jaren in de VS en Groot-Brittannië en een zeker improvisatievermogen hielpen daarbij. Maar de spontaniteit bleef altijd binnen de perken.

Aan de onderhandelingstafel bleef Gromyko tot op hoge leeftijd een geduchte tegenstander. Hij beschikte over een olifantengeheugen. De minister maakte geen aantekeningen en hoefde tijdens overleggen niet in zijn papieren te duiken of assistenten te raadplegen. Gromyko kende zijn dossiers van haver tot gort. Tegelijkertijd verloor de minister zich niet in details. Voor hem telden de langetermijndoelen van de Sovjet-Unie. Voor de tegenpartij waren geen grote emoties zichtbaar bij Gromyko. Die waren hooguit af te leiden uit kleine veranderingen in zijn gezicht: zijn mond wilde bijvoorbeeld weleens een rechte streep worden als iets hem tegenstond. Op zijn beurt kon Gromyko gesprekspartners wel goed ‘lezen’ en voelde hij goed aan wanneer ze een zwak moment hadden.

Bij de functie van minister van Buitenlandse Zaken hoorden goed eten en drinken en verplaatsingen in limousines. Hij hield van schaken en jagen. Maar Gromyko was geen man van extravagantie. Maatpakken waren de enige luxe uitspatting die hij zichzelf gunde.  

Begin jaren tachtig werd steeds duidelijker dat Leonid Brezjnev, leider van de Sovjet-Unie van 1964 tot 1982, niet lang meer had. Gromyko leek op basis van ervaring en anciënniteit kans te maken op de opvolging. In zijn plaats werden echter achtereenvolgens Joeri Andropov en Konstantin Tsjernenko de nieuwe hoogste bazen. Maar beiden stierven na korte tijd. Ook Gromyko kwakkelde met zijn gezondheid. Hij was al flauwgevallen tijdens vergaderingen van het Politbureau, op zijn eigen ministerie van Buitenlandse Zaken en zelfs bij de Verenigde Naties. Het maakte dat hij niet meer serieus in beeld kwam toen na Tsjernenko’s overlijden in het Kremlin voor de derde keer in een paar jaar werd gezocht naar een nieuwe secretaris-generaal van de CPSU (de Communistische Partij van de Sovjet-Unie).

Gromyko wist er nog het beste voor zichzelf uit te slepen. In ruil voor zijn steun voor de relatief jonge kandidaat Michail Gorbatsjov bedong hij de positie van voorzitter van de Opperste Sovjet, tegelijkertijd het ceremoniële staatshoofd van de Sovjet-Unie. Brezjnev, Andropov en Tsjernenko hadden het gecombineerd met hun positie als secretaris-generaal. Voor Gromyko werd het na zijn afscheid als langjarige minister van Buitenlandse Zaken zijn belangrijkste taak. Hij bleef daarnaast lid van het Politbureau. Maar de nieuwe tijd, getekend door Gorbatsjovs perestrojka (hervormingspolitiek) en glasnost (openheid), spoelde langzamerhand over hem heen. In 1988 werd de oude Gromyko openlijk bekritiseerd als reliek uit het tijdperk-Brezjnev, als een van de verantwoordelijken voor een periode van stagnatie.

Een prijswinnende foto uit dat jaar toont het moment waarop de leden van de Opperste Sovjet Gorbatsjov als hun nieuwe voorzitter kozen. De handen van de voorstemmers leken bijna mechanisch omhoog te worden gestoken. Hun gezichten straalden vooral leegte uit. Tussen hen zat Gromyko zich zichtbaar te verbijten. In het verleden had hij talloze malen even trouw meegedaan bij afrekeningen met andere vooraanstaande figuren. Nu was hij zelf aan de beurt.

Gromyko vertrok kort daarna uit al zijn functies. In zijn terugblikken daarna ontbrak zelfkritiek. De kijk op anderen varieerde nogal eens. In een interview met Der Spiegel veroordeelde de oud-minister Stalin en zijn daden. In zijn memoires leek hij dat vooral plichtmatig te doen en ruimde hij veel meer plek in voor de tactvolle, vriendelijke, intellectuele, cultuurminnende Stalin.

In zijn allerlaatste interview ontkende Gromyko het bestaan van geheime protocollen bij het in 1939 afgesloten Molotov-Ribbentroppact. Die bepaalden dat de Sovjet-Unie zijn grondgebied mocht uitbreiden ten koste van Oost-Polen en de Baltische Staten. Toen de verslaggever van Der Spiegel het betreffende document aan hem liet zien, sprak Gromyko van ‘een vervalsing’.

Zo bleef hij tot op het laatst oude orders volgen en lastig te peilen. Gromyko overleed in juli 1989, bijna tachtig jaar oud. De spectaculaire afloop van dat jaar, met onder meer de val van de Berlijnse Muur en de executie van de Roemeense dictator Nicolae Ceaușescu, maakte hij niet meer mee. Op 31 december 1991 hield het land dat Gromyko zijn hele werkende leven had gediend zelfs op te bestaan.