• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Historisch Nieuwsblad 2/2005

    Gorbatsjov en het einde van de Sovjet-Unie

    ‘Alles is verrot, het kan zo niet langer’

    Door: Menno Bos
    Twintig jaar geleden kwam Michail Gorbatsjov aan de macht in de Sovjet-Unie. Tijdens zijn bewind (1985-1991) kwam er een einde aan 74 jaar communisme, de Koude Oorlog verdween en de Sovjet-Unie werd als staat van de kaart geveegd. In november 1985 wachtte in Genève een in Siberische winterjas gehulde 54 jaar oude Mikhail Sergejevitsj Gorbatsjov, compleet met bontmuts, de al bejaarde president Ronald Reagan op. In de Zwitserse vrieskou zonder jas of hoofddeksel en slechts gekleed in een pak, schudde deze de nieuwe Sovjet-leider voor de ogen van de wereldpers de hand. Hij gaf zijn gast bovendien een arm om hem de trap op te helpen. Hoewel hij twintig jaar jonger was, zag de jonge Gorbatsjov er vergeleken met Reagan er stokoud uit. Het was symbolisch voor de staat waarin de Sovjet-Unie verkeerde en de mate waarin de secretari-generaal Reagan nodig had om thuis zijn perestrojka-hervormingen te doen slagen. 'Alles is verrot, het kan zo niet langer,' zei Gorbatsjov tegen collega, Politburolid en toekomstig minister van Buitenlandse Zaken Eduard Sjevardnadze tijdens een boswandeling even buiten Moskou. De nieuwe secretaris-generaal zag zich gesteld voor een onmogelijke opgave. De corrupte Brezjnev-bureaucratie had de economie van de Sovjet-staat volledig lamgelegd. Gorbatsjov legde als eerste secretaris van Stavropol, een geliefd vakantieoord aan de Zwarte Zee, gemakkelijk contact met alle belangrijke Sovjet-leiders. Diverse malen per jaar verwelkomde hij delegaties uit Moskou. Andropov haalde Gorbatsjov in 1979 naar het Kremlin, waar hij een bliksemcarrière maakte. Ten minste drie factoren speelden daarbij een belangrijke rol. Zijn bejaarde collega's in het Politburo, het machtscentrum van het Sovjet-imperium, waren de homo novalis bijzonder behulpzaam door een voor een van ouderdom te sterven. Daarnaast lagen zijn voorgangers, de secretarissen-generaal Tsjernenko en Andropov, wegens hun terminale gezondheidstoestand meer in sanatoria en ziekenhuizen dan dat zij hun politieke macht in het Kremlin en daarbuiten konden uitoefenen. Gorbatsjov wist hiervan te profiteren door steeds meer functies van hen over te nemen en op basis daarvan zijn macht uit te breiden. Ten slotte droegen de stagnerende Sovjet-economie en de roep om een leider met creatieve en ondogmatische oplossingen in belangrijke mate bij aan Gorbatsjovs toenemende politieke macht in het Kremlin.

    Tirade

    Begin maart 1985 schalde er voor de derde keer in minder dan drie jaar tijd vioolmuziek door de Russische radio- en televisieluidsprekers. Een teken dat opnieuw een Sovjet-leider was heengegaan. Eind 1982 stierf Brezjnev, begin 1984 Andropov en nu was Tsjernenko aan de beurt. Het Politburo kon niet meer om de machtige Gorbatsjov heen. Op 11 maart 1985 volgde hij de overleden Tsjernenko op als secretaris-generaal.

    Gorbatsjov had al snel door dat de disciplinaire maatregelen die begin jaren tachtig door Andropov werden gehanteerd niet ver genoeg gingen om het land uit de economische crisis te trekken. Hij introduceerde de begrippen perestrojka (hervorming) en glasnost (openheid). Beide moesten resulteren in een verbeterde productie en een rationeler manier van denken. De hervormingen, die positief werden ontvangen door het grootste deel van de Sovjet-bevolking, werden stelselmatig geblokkeerd door partijleden die vreesden voor verlies van hun lucratieve overheidsbaantjes.

    Maar Gorbatsjov had zo zijn eigen methoden om zijn perestrojka door de onwillige Communistische Partij te jagen. Pakte een stemming voor een door Gorbatsjov voorgestelde hervorming negatief uit, dan stak hij een felle tirade af tegen partijleden die volgens hem de toekomst van het land op het spel zetten. Er werd nog een keer gestemd en desnoods een derde keer, net zo lang totdat er genoeg stemmen waren voor een meerderheid, waardoor de resolutie, zij het morrend, dan alsnog werd aangenomen.

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen