• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Historisch Nieuwsblad 2/2009

    Nikita Chroesjtsjov (1894-1971)

    Nooit meer een stalinistische dictator

    Door: Menno Bos
    De ster van Nikita Sergejevitsj Chroesjtsjov steeg na Stalins dood in 1953 snel aan het Sovjetfirmament. Hij maakte de Sovjetbevolking bewust van Stalins misdaden en veroordeelde hem postuum. Chroesjtsjovs hervormingen leidden tot meer vrijheid, maar met zijn boerse gedrag, opvliegend karakter en ondoordachte beleid bracht hij de wereld op het randje van een nucleaire oorlog. Op zondagochtend 1 maart 1953 is het stil in Stalins slaapkamer. De bel voor het opdienen van het eten blijft uit. Niemand durft ongevraagd de kamer binnen te gaan. Pas tegen elf uur ’s avonds – de avondpost is een mooi excuus – wordt een bediende Stalins vertrek in gestuurd.

    De Sovjetleider ligt op de grond. Als hij probeert te praten, klinkt er een onverstaanbaar gemummel, en hij heeft zichzelf bevuild. Stalin heeft een zware beroerte gehad. Uiteindelijk worden enkele artsen geroepen. Met trillende handen – denkend aan de Kremlin-artsen die werden gemarteld omdat Stalin hen van een complot verdacht – openen ze zijn hemd.

    Na ruim drie dagen in coma te hebben gelegen sterft Stalin op 5 maart 1953. Vlak voordat hij stikt, opent hij nog even zijn ogen om een woedende blik vol doodsangst in de richting van de aanwezigen te werpen. De Grote Baas van de Sovjet-Unie is niet meer.

    De 58-jarige Chroesjtsjov barst in tranen uit. Hij treurt om Stalins dood. Dankzij het vertrouwen van de Sovjetleider is de uit een Oekraïense boerenfamilie afkomstige Chroesjtsjov snel in de Sovjethiërarchie opgeklommen. In 1934 werd hij partijchef van Moskou en lid van het Centraal Comité. Van 1937 tot 1941 keerde hij terug naar de Oekraïne, waar hij trouw Stalins zuiveringen uitvoerde en zich inzette om Hitlers opmars te stuiten. In 1949 ging hij definitief naar Moskou om daar wederom partijchef te worden.
     

    Onderschat

    Nog voordat Stalin zijn laatste adem uitblies wreef politbureaulid en hoofd van de geheime politie Beria in zijn handen. Eindelijk was zijn moment daar. Samen met politbureaulid Georgi Malenkov claimde hij de macht, als respectievelijk minister van Binnenlandse Zaken en premier. Vjatsjeslav Molotov, ook lid van het politbureau en Stalins rechterhand, werd opnieuw minister van Buitenlandse Zaken; hun collega, generaal Kliment Vorosjilov , voorzitter van de Opperste Sovjet. Chroesjtsjov werd secretaris van het Centraal Comité van de Communistische Partij. Zijn collega’s zagen hem nauwelijks als een serieuze concurrent, maar deze onderschatting zou misplaatst blijken.

    Langzaam maar zeker sijpelde de omvang van Stalins terreur het bewustzijn van de Sovjetburger binnen. De staat, partij en maatschappij waren geregeerd door angst. Nu het monster dood was, tekende de dooi zich af. Er braken opstanden uit in de werkkampen. In de Oost-Europese satellietstaten – met name Oost-Duitsland, Polen en Tsjecho-Slowakije – werd massaal gedemonstreerd en eiste men democratische verkiezingen.
     

    Zelfs de meest orthodoxe stalinist besefte dat aan een zekere mate van hervormingen niet te ontkomen was

    Zelfs de meest orthodoxe stalinist besefte dat aan een zekere mate van hervormingen niet te ontkomen was. Het was paradoxaal genoeg niet Chroesjtsjov, maar de tot zijn ellebogen in het bloed badende Beria die – handelend uit carrièreoverwegingen – als eerste liberale maatregelen aankondigde. Hij verleende amnestie aan meer dan 1 miljoen gevangenen in de werkkampen – terwijl hij onder Stalin nog zo zijn best had gedaan om die vol te krijgen.

    Chroesjtsjov vreesde – niet ten onrechte – dat Beria een tweede Stalin wilde worden. Het zou hem als hoofd van de geheime politie en beheerder van compromitterende dossiers weinig moeite kosten de andere leden van het presidium (zo heette het politbureau tussen 1952 en 1964) een voor een te laten verdwijnen. Chroesjtsjov wist echter alle belangrijke leden van dit gevaar te overtuigen.

    Eind juni 1953 beschuldigde hij Beria er op een presidiumbijeenkomst van een Britse geheim agent te zijn. Beria was totaal overdonderd; hij werd gearresteerd en onder een tapijt op de bodem van een limousine onder de neus van zijn eigen beveiliging het Kremlin uit gesmokkeld. Zijn rechtszaak verliep volgens stalinistische principes – geen verweer mogelijk – en eind december werd hij geëxecuteerd.
     

    Beria werd eind december geëxecuteerd

    Chroesjtsjov wist zijn positie vervolgens aanzienlijk te versterken door zich op te werpen als landbouwspecialist. Hij maakte iedereen duidelijk dat de levensomstandigheden op het platteland erbarmelijk waren. Malenkov, die de zaken een jaar eerder veel rooskleuriger had voorgesteld, leed hierdoor gezichtsverlies. Met steun van de Communistische Partij kon Chroesjtsjov zich eind 1955 de belangrijkste machthebber van het Kremlin noemen.

    Chroesjtsjovs landbouwbeleid zou overigens in ongekende rampspoed eindigen. Hij trachtte de tarweopbrengst te vergroten door de tarwe te verbouwen op de zogenoemde ‘maagdelijke gronden’ van Kazachstan en West-Siberië. Deze gebieden werden echter geteisterd door droogte en stofstormen. De schaalvergroting van collectieve boerderijen mislukte jammerlijk. Chroesjtsjovs plannen bleken onuitvoerbaar en werden bovendien tegengewerkt door een algemeen gebrek aan initiatief – een gevolg van de planeconomie – en een vastgeroest partijapparaat.
     

    Anti-Stalin-rede

    Een van de belangrijkste gebeurtenissen in Chroesjtsjovs politieke carrière was het twintigste partijcongres, dat begin 1956 werd gehouden. Aan het slot stelde hij in een vier uur durende ‘geheime rede’ Stalins misdaden aan de kaak. Op grond van een onderzoeksrapport van de commissie-Pospelov – zelf een oud-stalinist – was onomstotelijk vast komen te staan dat Stalin persoonlijk opdracht had gegeven vermeende samenzweerders te martelen, om zo bekentenissen af te dwingen en massale zuiveringen te kunnen doorvoeren.

    Na de toespraak volgde een doodse stilte. Aleksandr Yakovlev, die in de jaren tachtig een belangrijk adviseur van Gorbatsjov zou worden, verklaarde: ‘We durfden elkaar uit schaamte, vanwege de shock of de onverwachtheid van de gebeurtenissen niet meer aan te kijken.’ Hoe groot de schok was bleek wel uit de reactie van de Poolse leider Bierut. Hij herstelde in het Kremlin-ziekenhuis van een longontsteking. Tijdens het lezen van de toespraak stierf hij aan een hartaanval.

    Chroesjtsjov had meerdere redenen om de Grote Baas door het slijk te halen. Zijn destalinisatiepolitiek was alleen al noodzakelijk om het eigen aandeel in de terreur – er was onder de leiders in het Kremlin immers bijna niemand aan wiens handen geen bloed kleefde – te minimaliseren. Maar Stalins misdaden waren ook een belangrijk middel om Chroesjtsjovs rivalen Molotov en Vorosjilov een toontje lager te laten zingen.

    Toch werd Chroesjtsjov ook gedreven door gewetensbezwaren – hij was een van de weinige Kremlin-leiders die over een geweten leken te beschikken. Op de vraag ‘Waar heb je nu het meest spijt van?’, die hem in de nadagen van zijn leven werd gesteld, antwoordde Chroesjtsjov: ‘Dat er zoveel bloed is gevloeid.’ Met zijn destalinisatietoespraak wilde hij voorkomen dat er ooit nog een stalinistische dictator zou opstaan.
     

    Chroesjtsjovs wilde voorkomen dat er ooit nog een stalinistische dictator zou opstaan

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen