Historisch Nieuwsblad 9 - 2026
De stemming in het Derde Rijk: Duitsers klaagden over lokale nazi’s
De bewoners van het Derde Rijk hadden heel wat klachten over het naziregime, concludeert Peter Longerich na uitgebreid bronnenonderzoek. Maar kan hij bewijzen dat de Duitsers ‘onwillig’ waren om Hitlers agenda uit te voeren? In 1996 publiceerde de Amerikaanse politicoloog Daniel Goldhagen het boek Hitlers gewillige beulen, waarin hij beweerde dat de overgrote meerderheid van...
De muitende matrozen van ‘Schip 7’
De muiterij op marineschip De Zeven Provinciën in 1933 veroorzaakte een politieke schok in Den Haag. Herman Keppy heeft zich verdiept in de achtergronden van de Indonesische muiters. Niemand had gedacht dat ‘inlandse’ marinemannen zelfstandig een slagschip konden besturen. Maar op 4 februari 1933 namen Indonesische matrozen De Zeven Provinciën over. Terwijl een groot deel...
De trage crash van Fokker
Een eeuw geleden was Anthony Fokker de succesvolste Nederlandse luchtvaartpionier. In 1928 was zijn bedrijf zelfs de grootste vliegtuigbouwer ter wereld. Maar na de Tweede Wereldoorlog ging het roemloos ten onder. ‘Van uitstel kwam dus uiteindelijk toch afstel. Fokker is failliet. En daarmee komt een einde aan 77 jaar vliegtuigbouw in Nederland.’ Zo opende het...
Ontslagronde? Dan bezette je het bedrijf
Economen verwachten massaontslagen bij fabrieken, banken en grootwinkelbedrijven. Intussen bezuinigt het kabinet-Jetten op de uitkeringen. De vakbonden beloven een hete herfst, maar hebben nog niet gedreigd met een beproefd actiemiddel uit de jaren zeventig: de bedrijfsbezetting. Tussen 1972 en 2000 bezetten werknemers 177 Nederlandse bedrijven, schrijft historicus Ad Knotter in het tijdschrift BMGN/LCHR. Hoewel ze...
De muzikale wederopbouw van Milaan
Burgemeester Antonio Greppi weet in 1946 dat het niet genoeg is louter de gebouwen van zijn stad Milaan weer op te bouwen. Hij wil de haat en wanhoop met muziek, theater en feest bestrijden. ‘Onze taak is niet makkelijk, maar Milaan zal ons helpen’. De concertzaal van het Milanese theater La Scala is tot de...
De herkomst van het woord ‘omvolking’
Het extreem-rechtse begrip ‘omvolking’ is een vertaling van het Duitse Umvolkung, een woord dat een sterke connectie heeft met de naziperiode. De sociologen Sarah Bracke en Luis M. H. Aguilar traceren in Tijdschrift voor Geschiedenis het ontstaan van dit begrip in de Eerste Wereldoorlog, toen Duitsland grote gebieden verloor aan zijn buurlanden. Nationalistische intellectuelen waren...
Constantinopel bewaakte het geheim van zijde
In het tiende-eeuwse Byzantijnse Rijk had zijde de waarde van goud. Constantinopel bewaakte de productie ervan als een hellehond. Dat weerhield Lombardijns diplomaat Liutprand niet van een poging het textiele goud te smokkelen. Het ambitieuze hart van Liutprand van Cremona bonsde van opwinding, toen hij door de gouden poort van Constantinopel liep. Het was een...
‘Gewone’ mensen in een ongewone tijd
Hoe beleefden inwoners van de stad Weimar het Interbellum met zijn revoluties, de crisisjaren en de nazipolitiek? Katja Hoyer schreef er een invoelend boek over. Er zijn inmiddels kasten vol met boeken die ‘Weimar’ in de titel hebben, maar die gaan vrijwel allemaal over de eerste Duitse republiek, die bestond van 1918 tot 1933 en...
Zhou, de souffleur van Bandung
‘De bevordering van gezellig verkeer.’ Zo luidde het doel van sociëteit Concordia in Bandung, een credo met de warme klank van tuttigheid. Om dat genoeglijke samenzijn te stimuleren bouwde men in 1895 een flinke feestzaal: een monument voor koloniaal zelfbehagen. Een balzaal die, tegen alle verwachtingen in, even het middelpunt van de wereld zou worden....
Samoa was een Duits stukje paradijs
Eind negentiende eeuw probeerde Duitsland ook koloniën te verwerven. Het slaagde erin zich Samoa, een eilandengroep midden in de Stille Oceaan, toe te eigenen. Het avontuur duurde vijftien jaar. Je loopt er makkelijk aan voorbij, zo bescheiden is het. Maar daar staat het dan, aan een beetje verwaaid stukje kust in de hoofdstad van het...
De pokerface van het Kremlin
Bij alle machtswisselingen en veranderingen bleef Andrej Gromyko bijna drie decennia het buitenlandgezicht van de Sovjet-Unie. Zijn ondoorgrondelijkheid en trouw werkten lang, totdat de tijd hem uiteindelijk inhaalde. Tijdens recepties of feestelijke diners zagen westerse politici en diplomaten geregeld de vriendelijke Andrej Gromyko. Een praatje met hem maken was geen straf. Het gezicht van de...
Jan Feith: de journalist die alles kon
Wie kent jonkheer Jan Feith nog? Tussen 1895 en 1940 was hij een van de bekendste journalisten, die een enorm oeuvre aan boeken en gelegenheidspublicaties bij elkaar schreef. Feith was tevens bekend als wielrenner en voetballer, en hij nam als verslaggever deel aan de eerste Elfstedentocht in 1909. Hij reed het laatste stuk zelfs mee...
Excommunicatie in de Middeleeuwen: veroordeeld tot de duisternis
Om gelovigen in het gareel te houden dreigde de middeleeuwse kerk bij overtredingen met excommunicatie. Zondaars werden daarmee uit de gemeenschap gestoten en zouden na hun dood regelrecht naar de hel gaan. Maar hoe bang waren mensen daar nu echt voor? In 1445 had Margreet, echtgenote van Jacob van der Velde, een woordenwisseling met de...
Archeologen ontdekken mensenoffers in Romeinse tempel
Archeologen deden een verontrustende ontdekking tijdens opgravingen nabij een groot Romeins tempelcomplex in Frankfurt-Heddernheim. Zij vonden drie menselijke skeletten op offerplekken aan de Romeinse goden. Hoewel de analyse van de skeletten nog in volle gang is, heeft onderzoeker Marcus Scholz van de Goethe-Universität Frankfurt am Main inmiddels verklaard dat het hier zeer waarschijnlijk om menselijke...
Racist zijn is een keuze, zegt historicus Andrea Wulf
De Britse historicus Andrea Wulf geeft een vergeten outsider zijn plaats terug in de geschiedenis. Een man die meer verlicht was dan de veel bekendere Verlichtingsdenkers van zijn tijd. ‘George Forster was in staat de ketenen van de vooroordelen te breken.’ Op 31 december 1793, vierenhalf jaar na de bestorming van de Bastille, werd in...
Indische seks in geuren en kleuren
De geschiedenis van ‘ons Indië’ wordt meestal beschreven met een focus op verovering en geweld. Lizzy van Leeuwen kiest in Indehoy! voor een radicaal andere aanpak: zij analyseert de seksuele praktijken die er ruim drie eeuwen heersten. Het gevaar bij een dergelijk ruim en tijdsomspannend perspectief is dat je een verzameling anekdotes en weetjes over...
Hoe ontstond de middeleeuwse stad?
Waarom kenmerkt het Utrechtse stadsbeeld zich door werfkelders en kloosters, maar dat van Amsterdam door lange grachten en nauwe steegjes? Historisch geograaf Marcel IJsselstijn zocht het uit in zijn promotieonderzoek aan de Universiteit Leiden. Lange tijd werd gedacht dat steden in de Middeleeuwen ofwel strak van bovenaf werden gepland, ofwel ‘organisch’ tot stand kwamen. Maar...
‘Ik was enorm opgelucht: de beelden bestaan echt!’
Kunsthistoricus Ludo van Halem vertelt over zijn meest bijzondere vondst. ‘Ik raakte geïntrigeerd door een foto van twee van Carel Vissers beelden bij de ingang van een Haags kantoor.’ Kunt u iets vertellen over uw meest bijzondere vondst? ‘Het is bijna tien jaar geleden dat ik de verloren gewaande beelden Signaal 1 en 2 van...
Klungelige Finse fascisten in ‘The kidnapping of a president’
Bij politieke ontvoeringen denken we niet meteen aan Finland. Ten onrechte, want tussen 1929 en 1932 ontvoerde de fascistische Lapua-beweging er honderden linkse tegenstanders. De beweging vond een vruchtbare voedingsbodem in de angst voor de stalinistische Sovjet-Unie. Leden kidnapten communistische en sociaal-democratische politici en dumpten hen na mishandeling bij de Russische grens, hun een mooi...
Willem en Anna trouwden uit wanhoop
Liefde en romantiek? Mooi meegenomen, maar zelden waren het in de tijd van de absolute monarchieën voorwaarden voor een huwelijk. Politiek gewin en internationaal aanzien waren voor vorstelijke echtverbintenissen vele malen belangrijker. Zo was ook in het huwelijk van Willem IV en Anna van Hannover niet bepaald sprake van een allesverzengende liefde. Vorstelijke huwelijken konden...
Middeleeuwse memes over monsters, fallussen en ontblote billen
Wie een middeleeuws handschrift openslaat, hoeft zich niet te verbazen over dat soort bizarre voorstellingen in de kantlijn. Wat vertellen zogeheten marginalia over de belevingswereld van de middeleeuwer? De term ‘marginalia’ verwijst naar alles wat we terugvinden in de kantlijn van een tekst. In middeleeuwse manuscripten staan dikwijls persoonlijke toevoegingen van de kopiist of de...
‘Vredelievende, rationele internationale betrekkingen zijn een wensdroom’
In de Bonner voorstad Sankt-Augustin zijn sinds jaar en dag de Konrad-Adenauer-Stiftung en het archief van de partij CDU/CSU gevestigd. Konrad Adenauers hoedje, Ludwig Erhards familiekiekjes en Helmut Kohls verkiezingsposters geven het interieur die typische retro-vibes. Maar dan. Als je de archieven uit de jaren vanaf 1979 openslaat (een nieuw onderzoeksproject van me), zijn we...
Meteorologen ruziën over D-Day in film ‘Pressure’
Weersvoorspelling een saai onderwerp? Niet als het verloop van een oorlog ervan afhangt. Het op feiten gebaseerde Pressure toont de hoogoplopende ruzie tussen geallieerde meteorologen over de verwachting voor D-Day. Bedolven onder tegenstrijdige adviezen moet opperbevelhebber Dwight Eisenhower beslissen over de invasiedatum. Als D-Day een maand eerder was gepland, waren meteorologen het volstrekt met elkaar...
Je maandelijkse portie geschiedenis
Maandelijks de beste historische artikelen. Bestel nu Historisch Nieuwsblad met korting!