Indische seks in geuren en kleuren

Het gevaar bij een dergelijk ruim en tijdsomspannend perspectief is dat je een verzameling anekdotes en weetjes over seks in de Oost krijgt voorgeschoteld, waarin iedere thematische samenhang ontbreekt. Niets is minder waar voor Indehoy! (het Maleise woord voor ‘de liefde bedrijven’). Het is Van Leeuwen om de intermenselijke verhoudingen te doen, waarin de geijkte koloniale scheidslijnen tussen christenen en niet-christenen, vrije burgers en tot slaaf gemaakten, machthebbers en machtelozen minder stringent blijken te zijn dan op het eerste gezicht lijkt. Ze deden het met elkaar, punt uit.

Een fatsoensrakker als Jan Pieterszoon Coen, die de Aziatische minnaar van zijn pleegdochter voor haar ogen liet onthoofden, kon niet voorkomen dat Batavia uitgroeide tot een smeltkroes van Aziatische en Europese culturen, waarin buitenechtelijke seks, sodomie en prostitutie oogluikend werden toegestaan. Van Leeuwen toont ons een samenleving van uitersten: hypocriet en racistisch, maar ook buitengewoon vrijpostig en zinnelijk. De Hollandse kolonisator – in de regel vrijgezel en in de bloei van zijn leven – begroette de onbekrompen Aziatische omgang met seks enthousiast en dankbaar. Eerlijk gezegd wist hij niet wat hij meemaakte.

In de negentiende eeuw veranderde er het een en ander. Door de toestroom van Europese vrouwen na de uitvinding van het stoomschip werd de afhankelijkheid van de concubine en de njai, de huishoudster die in de regel ook voor het seksuele gerief van haar broodheer zorgde, minder vanzelfsprekend. De overheid zette in 1841 met de oprichting van het eerste tuchthuis in Batavia een zedelijkheidsoffensief in, dat de excessen van de vrije seksuele moraal moest tegengaan. Tegelijkertijd legaliseerde zij min of meer de prostitutie, met de komst van officiële bordelen in Soerabaja. Bestuursambtenaren kregen in Delft een gedegen volkenkundige opleiding voordat zij naar de Oost werden gestuurd. En er ontstond geleidelijk aan een nationalistische beweging die de bemoeienis van de kolonisator met het seksleven van de inheemse bevolking niet langer duldde. Lizzy van Leeuwen vertelt het allemaal, in geuren en kleuren. Indehoy! is een meesterlijk boek.