Alle artikelen

Hoe gevaarlijk de situatie was, en hoe snel de transitie zou kunnen ontsporen, bleek verder op 7 september. Bij een massale ANC-protestmars naar Ciskei opende het leger van dit thuisland het vuur op de demonstranten, waardoor 30 mensen omkwamen. Zuid-Afrika balanceerde op de rand van de afgrond.  

Wat te doen? Een week na het bloedbad reikte Mandela De Klerk een vredespijp aan. Hij bracht zijn oorspronkelijke veertien eisen terug tot drie, die hij wel spijkerhard verdedigde. Twee dagen later nodigde De Klerk Mandela uit om een manier te vinden de spiraal van geweld te doorbreken. De onderhandelingen werden hervat.  

In april 1993 ontplofte de volgende bom op de transitweg naar democratie. Chris Hani, secretaris-generaal van de Zuid-Afrikaanse Communistische Partij, werd vermoord door een extreem-rechtse blanke. Het nieuws over de moord op Hani sloeg in als een meteoor. Je had geen beter doelwit kunnen treffen om een inferno van woede in de zwarte gemeenschap te ontsteken. Hani was een held, vooral voor de militante jonge ‘kameraden’. Hij streed altijd in de voorste aanvalslinies en was van onderaf opgeklommen tot stafchef van het guerrillaleger Umkhonto we Sizwe (MK) van het ANC en de Communistische Partij. Hani was een krachtig redenaar die de massa’s liet juichen en klappen. En nu was de Che Guevera van Zuid-Afrika vermoord. 

Hani’s begrafenis was op maandag 19 april en Zuid-Afrika hield de adem in. Dit zou ongetwijfeld het apocalyptische bloedbad veroorzaken dat zoveel mensen hadden voorspeld.  

Maar de gevreesde orgie van geweld bleef uit. Net als het bloedbad van Ciskei droeg ook de moord op Chris Hani bij aan de vastberadenheid van de politieke leiders om tot een gezamenlijke, vreedzame oplossing te komen en het geweld te bezweren. Mandela en De Klerk moesten in de afgrond staren om hun wederzijdse afhankelijkheid te erkennen. Als het geweld uit de hand zou lopen, zouden beiden als verliezers eindigen. Zoals de voormalige blanke oppositieleider Frederik van Zyl Slabbert het uitdrukte, waren zij als twee ruziënde dronkaards: ze konden elkaar bedreigen met veel geschreeuw en vingerwijzen, maar geen van beiden kon een knock-out uitdelen. Uiteindelijk moesten ze op elkaar leunen om overeind te blijven. 

Het nationale trauma van de moord op Hani versterkte het politieke centrum, in plaats van te polariseren. Het versterkte ook de status van Mandela als leider voor alle Zuid-Afrikanen. Terwijl de crisis aanzwol kon De Klerk weinig uitrichten, maar Mandela des te meer. Hij deed op televisie een ontroerende oproep aan blanken en zwarten om de gelederen te sluiten en te voorkomen dat hun emoties een gezamenlijke toekomst zouden vernietigen.  

De door het ANC geleide alliantie had besloten dat de onderhandelingen werden versneld en niet uitgesteld. Uitgerekend de communistische hardliner Joe Slovo, ex-stafchef van MK, die De Klerk uit de overgangsgesprekken had willen weren, voegde daar nog aan toe: ‘Elke suggestie om de onderhandelingen af te blazen zou de moordenaars, wier doel het is om het proces te stoppen, in de kaart spelen. We moeten ze verslaan.’ 

Dat laatste was nog niet eenvoudig. Een paar duizend leden van de racistische, extreem-rechtse Afrikaner Weerstandsbeweging bestormden op 25 juni 1993 het World Trade Center van Kempton Park bij Johannesburg, waar op dat moment onderhandelingen met meerdere partijen plaatsvonden. Geüniformeerde en gewapende AWB’ers zaaiden paniek, bedreigden onderhandelaars en richtten vernielingen aan. De politie deed niets. 

Niet veel later trok extreem-rechts weer ten strijde. President Lucas Mangope van het thuisland Bophuthatswana had op 7 maart 1994 verklaard zijn land buiten de verkiezingen te willen houden en verzocht het Afrikaner Volksfront om hulp om groeiende onlusten in zijn gebied te beteugelen. Het AVF was een verbond van Afrikaner partijen die tegen afschaffing van de apartheid, of in ieder geval voor de stichting van een eigen blanke Volkstaat waren. Zij zagen in Mangope een bondgenoot in hun strijd tegen de democratische Zuid-Afrikaanse eenheidsstaat, zoals het ANC die voor ogen had. 

Bevelvoerder Douw Steyn verklaarde later dat het Volksfront in Bophuthatswana een machtsbasis had kunnen creëren voor een eigen witte Volkstaat. ‘We hadden gewoon ons territorium afgebakend, gezegd dat wij hier de regels en onze verkiezingen bepalen en laat ons met rust.’ Volgens Steyn zou een succesvolle operatie de militaire kracht van het Volksfront hebben getoond en een dergelijke eenzijdig uitgeroepen staat onaantastbaar hebben gemaakt. Het zou onvermijdelijk ook hebben geleid tot soortgelijke verklaringen in de thuislanden Ciskei en KwaZulu, die het volksstaat-leger zou hebben gesteund. De transitie van Zuid-Afrika naar de democratie, die zo dicht bij zijn voltooiing was, had kunnen uitmonden in etnische fragmentatie en burgeroorlog. 

Maar zover kwam het niet. Want ondanks een uitdrukkelijk verbod van president Mongape en de AVF-leiding, trok een ongeregelde groep AWB’ers in een konvooi door het thuisland, schietend en racistische verwensingen schreeuwend. Militairen van Bophuthatswana schoten terug en een soldaat executeerde een drietal AWB’ers. Als de racisten van de AWB zich niet in Bophuthatswana hadden misdragen, was dat thuisland misschien wel de basis geweest waaruit een blanke Volkstaat was ontstaan. Die illusie ging nu in rook op, samen met die van eeuwigdurende blanke superioriteit. Dankzij rollende televisiecamera’s die de executies filmden, konden Zuid-Afrika en de hele wereld zien dat de periode van blanke alleenheerschappij in Zuid-Afrika definitief voorbij was. 

De laatste serieuze beproeving op de overgangsweg was overwonnen. Een maand na de Battle of Bop vonden de eerste democratische verkiezingen in Zuid-Afrika plaats, waarin de meerderheid van de kiezers voor Mandela en het ANC stemde. Tussen de vrijlating van Nelson Mandela in februari 1990 en de democratische verkiezingen in april 1994 waren zo’n 15.000 mensen door politiek geïnspireerd geweld om het leven gekomen. Derde-macht-moordeskaders, terroristen en strijdende IFP- en ANC-bendes hadden delen van Zuid-Afrika in oorlogsgebied veranderd. 

Maar de voormalige tegenstanders hadden de strijdbijl begraven en Nelson Mandela en Frederik de Klerk kregen samen in 1993 de Nobelprijs voor de Vrede. ‘Dit was een oorlog zonder absolute winnaars,’ schreef de hoge ANC-functionaris Govan Mbeki in 1996. ‘De twee belangrijkste politieke krachten in Zuid-Afrika hadden gelijkspel bereikt. En zo moesten de onderdrukker en de onderdrukte samen de weg naar een democratisch Zuid-Afrika uitstippelen.’ Met een dosis geluk en veel wijsheid is dat mirakel ze gelukt. 

Openingsafbeelding: De Klerk en Mandela in Philadelphia, 1993. Bron: Wikimedia/Carol M. Highsmith.