De Bondsrepubliek ontwikkelde zich aanvankelijk uit wat het niet wilde zijn. Er moesten lessen worden getrokken uit de ondergang van de Weimardemocratie en de machtsovername van Hitler in januari 1933. De grondwet van 1949 had als doel een wehrhafte Demokratie te vormen die antidemocratische vijanden het hoofd kon bieden en een stabiel politiek systeem creëerde.
Meer historische context bij het nieuws? Schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.
Wie had kunnen bedenken dat 75 jaar later de herinnering aan de Weimarrepubliek weer levendig zou worden? Niet zoals destijds door het inflatiespook of de massawerkloosheid, maar vanwege het gevaar van rechts-radicale krachten die de verkiezingen misbruiken om de democratie en de rechtsstaat te ondermijnen.
Hoewel elke historische vergelijking bijna altijd mank gaat, blijft de ondergang van de Weimardemocratie ook in deze tijd een waarschuwing. De vraag is of de Duitse democratie nu zo weerbaar is als de opstellers van de grondwet in 1949 voor ogen hadden.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Rechts-radicalisme wordt salonfähig
De laatste jaren was de signaalfunctie van de Weimarrepubliek behoorlijk weggezakt. Een groot electoraal succes van een rechts-extremistische partij was lange tijd immers ondenkbaar. Maar de stijgende electorale winst van de Alternative für Deutschland (AfD) − inmiddels de grootste oppositiepart in de Bondsdag − en het toenemende rechts-radicale geweld laten zien dat onder een aanzienlijk deel van de Duitse bevolking een gedachtegoed salonfähig is geworden dat sterk doet denken aan Weimartoestanden en het nazisme. Dat geldt niet alleen in de deelstaten van de voormalige DDR. Heel Duitsland heeft te maken met antidemocratische geluiden, antisemitisme, haat tegen minderheden, ‘omvolkings’-fantasieën, complottheorieën en bereidheid tot geweld.
Denk aan de moord op de CDU-politicus Walter Lübcke in juni 2019 door een rechts-extremist, de aanslag op een synagoge in Halle in oktober 2019 waarbij twee mensen omkwamen, de moord op negen mensen met een migratieachtergrond in Hanau in februari 2020, de bestorming van de Rijksdag in Berlijn in 2020, en de plannen tot een staatsgreep van de zogenaamde ‘Reichsbürger’. Zij wensen de grondwet van de Bondsrepubliek niet te erkennen en verlangen terug naar het Duitse keizerrijk. Samen met een militaire tak hoopten ze in Berlijn gewelddadig de macht te grijpen. De regering zou worden gegijzeld en de zakenman Heinrich XIII Prinz Reuss als staatshoofd worden geïnstalleerd. Op dit moment loopt er een megaproces tegen de verdachten.
De AfD is steeds verder geradicaliseerd en ruikt de macht.
Een ander voorbeeld is de bijeenkomst van rechts-radicalen in Potsdam eind vorig jaar. Daar werd gesproken over ‘omvolking’ en ‘deportatie’ van migranten en minderheden. Het rechtse geweld heeft in Duitsland inmiddels een ongekende omvang bereikt met aanslagen op vooral linkse politici. Sociale media spelen een belangrijke faciliterende rol voor rechts-radicalen die extreme standpunten verspreiden en inspelen op gevoelens, iets wat vooral de jeugd aanspreekt. De AfD is steeds verder geradicaliseerd en ruikt de macht.
Waarborgen in de grondwet
Natuurlijk zijn er in 1949 waarborgen in de grondwet opgenomen die een antidemocratische machtsovername moeten verhinderen. Van de versterking van de positie van de bondskanselier, het parlement en de politieke partijen, tot het federalisme en later een kiesdrempel van vijf procent. In tegenstelling tot een machtige rijkspresident, die in de Weimarperiode via noodverordeningen kon regeren, heeft de bondspresident een louter ceremoniële functie. Een ander belangrijk element is de zogenoemde ‘constructieve motie van wantrouwen’: een zittende regering kan niet naar huis worden gestuurd voordat er een meerderheid voor een nieuwe bondskanselier is gevonden.
In 1951 opende het Bundesverfassungsgericht in Karlsruhe zijn deuren. Dit Constitutioneel Hof naar Amerikaans voorbeeld kreeg de bevoegdheid wetten te toetsen aan de grondwet. Iedere burger kan door het Hof laten toetsen of regels verenigbaar zijn met de grondwet en of er grondrechten worden geschonden. In de loop van de tijd heeft dit instituut zijn naam waargemaakt. Maar de vraag blijft in hoeverre de grondwet van 1949 voldoende bescherming biedt om de huidige antidemocratische, antiliberale golf te keren die Duitsland – en de rest van Europa – dreigt te overspoelen.
In Duitsland worden heftige discussies gevoerd over het wel of niet verbieden van de AfD. Eerdere pogingen om rechts-radicale partijen te verbieden mislukten. In 2017 werd de rechts-radicale Nationaldemokratische Partei Deutschlands (NPD) niet verboden, omdat de dreiging die van de partij uitging naar het oordeel van het Bundesverfassungsgericht te klein was. De AfD lijkt nu te groot om te verbieden, omdat er dan te veel kiezers buiten de deur zouden worden gezet. Wel heeft het Bundesamt für Verfassungsschutz, de binnenlandse veiligheidsdienst, toestemming gekregen de AfD in de gaten te houden, omdat de partij volgens de rechter als anti-grondwettelijk en rechts-extremistisch valt te kwalificeren.
Duitse grondwet is heilig
De ondergang van de Weimarrepubliek leert dat een grondwet alleen niet genoeg is om politieke ondermijning van de democratie en haar organen te voorkomen. Gelukkig heeft de Bondsrepubliek, anders dan Nederland, een lange traditie van Verfassungspatriotismus dat het nationalisme vervangt. De bescherming van de grondwet is er heilig. De meerderheid van de politieke partijen en de bevolking omarmt de democratie. Honderdduizenden hebben de afgelopen maanden gedemonstreerd tegen de bedreiging door radicaal- en extreem-rechts. Ook bondskanselier Olaf Scholz en zijn ministers, grote bedrijven, vakbonden, kerken en andere organisaties roepen op om waakzaam te zijn.
Maar hoewel de herinnering aan Weimar bijdraagt aan de weerbaarheid van de Duitse democratie, heeft zij haar werking deels verloren. Het taboe op etnisch nationalisme is verbroken en de Brandmauer (cordon sanitaire) tegen de uitslaande brand van de AfD begint gaten te vertonen, vooral in CDU/CSU-kringen. De stabiliteit van een democratie bewijst zich in crisissituaties. Voor die test ziet Duitsland zich nu gesteld.
Openingsafbeelding: Konrad Adenauer, de voorzitter van de Parlementarischer Rat, ondertekent de grondwet. Bron: ANP.
