Alle artikelen
Joodse leden van de Nederlandse elites hadden in de periode 1870-1940 een dubbelzinnige positie. In veel opzichten waren ze verweven met de rest van de samenleving, maar als het erop aankwam golden ze toch als ‘anders’. Dat schrijft historicus Sietske van der Veen in haar proefschrift Novel Opportunities, Perpetual Barriers.
Van der Veen onderzocht levens van 733 Joodse leden van de politieke, economische en culturele elites in de zeventig jaar voor de Tweede Wereldoorlog. Ze omschrijft hun positie als insider-outsiders. ‘In 1796 hadden Joden burgerrechten gekregen,’ legt Van der Veen uit. ‘In de driekwart eeuw daarna is er veel gedaan aan hun integratie, zowel door de overheid als door de Joodse gemeenschap zelf. Dat hield bijvoorbeeld in dat kinderen naar openbare scholen gingen. Rond 1870 waren de effecten van die integratiepolitiek goed zichtbaar. Veel Joden uit mijn onderzoeksgroep gingen er economisch op vooruit. Dat had onder andere te maken met een opbloei van de diamantindustrie, waarin traditioneel veel Joden werkten.’
Meer historisch nieuws lezen? Schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.
Maar Joden volgden ook niet-traditionele routes. Ze kozen voor nieuwe studies als natuurkunde of geschiedenis, of werkten in de opkomende industrie of op kantoren ‘Joodse Nederlanders konden zo prominente posities bereiken, maar die waren ook altijd precair. Want als ze zich niet conformeerden aan de meerderheid, kon de antisemitismekaart altijd worden gespeeld .’
Dat gold bijvoorbeeld voor journalist Jo Stokvis, die enige tijd in Nederlands-Indië woonde en daar sympathie kreeg voor inwoners die streefden naar onafhankelijkheid. Toen hij in 1919 lid werd van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij schreef Het nieuws van den dag voor Nederlandsch-Indië: ‘En zonder nu juist anti-semiet te willen zijn, vraagt men zich wel eens af: of het Jodendom in deze troebele tijden geen gevaar vormt voor Staat en Maatschappij.’ In de jaren dertig, tijdens de crisis en toen de NSDAP in Duitsland aan de macht kwam en Duitse Joden hierheen vluchtten, nam het aantal antisemitische opmerkingen in de pers duidelijk toe, ontdekte Van der Veen.
Antisemitisme
Ene dr. C., naar eigen zeggen ‘een goed Oranjeman, geen fascist, geen socialist en geen antisemiet’, schreef in september 1933 in dagblad Het Vaderland over de ‘verregaande weelde’ van Joodse vluchtelingen ‘die de duurste hotels bij ons en in het buitenland bewonen, de mooiste villa’s opkoopen, waarvoor geen Nederlander meer geld heeft, speelbanken oprichten etc., maar voor hun eigen rasgenooten geen cent over hebben en ons daarvoor willen laten betalen’. Het was een typerende formulering, zegt Van der Veen. Anti-Joodse uitlatingen begonnen opvallend vaak met ‘ik ben geen antisemiet, maar...’, of woorden van gelijke strekking.
Openignsafbeelding: Bijeenkomst van de Algemeene Nederlandsche Diamantbewerkers Bond in Amsterdam, 1919.
Joodse elite had precaire positie
Joodse leden van de Nederlandse elites hadden in de periode 1870-1940 een dubbelzinnige positie, schrijft historicus Sietske van der Veen in haar proefschrift.
Koloniseren met pokken
Het Europese pokkenvirus decimeerde de inheemse bevolking van Amerika. Europeanen gebruikten de ziekte soms bewust als machtsmiddel.
De geschiedenis van de kus
Sinds mensengeheugenis is de kus een van de intiemste vormen van contact. Maar waar komt dit gedrag vandaan? En wat betekent het?
Operatie Romeo: infiltreren in het hart van de vijand
Alleenstaande secretaresses op een vertrouwenspositie werden tijdens de Koude Oorlog verleid door spionnen van de Stasi.
Popmuziek zwengelde de seksuele revolutie aan
In de jaren vijftig leidden de schokkende heupen van Elvis Presley tot grote verontwaardiging. En dat bleek nog maar het begin.
‘De Renaissance was een eldorado voor macho’s’
Vrouwen moesten kuis zijn, mannen mochten hun gang gaan. Historicus Marlisa den Hartog schreef een boek over seksualiteit in de Italiaanse Renaissance. Ze legt verbanden tussen de dubbele moraal van toen en nu. ‘De mannen uit die tijd zouden zich prima thuis voelen in de hedendaagse bro culture.’ Italië lag er in de Renaissance bij...
Net als Epstein belandde markies de Sade achter de tralies omdat hij meisjes misbruikte
Jarenlang zat markies de Sade in de gevangenis, omdat het hem opwond anderen pijn te doen. Maar ook vanwege zijn omstreden geschriften.
‘Van Londen, Parijs en Berlijn ging een trein naar Irak’
Ana van Es over haar historische sensatie: ‘Ik vond een stukje terug van de originele rails van de Bagdad-Berlijnexpress.’
‘Nieuw Volksfront lijdt aan misplaatste nostalgie’
Niek Pas heeft gelijk dat het NFP verschilt van het historische Volksfront, reageert collega-historicus Thomas Bottelier. Maar niet omdat het NFP door ‘extreem-links’ zou worden overheerst.
‘Mélenchon vergelijken met Léon Blum is een belediging’
Lijkt het ‘Nieuwe Volksfront’ van Jean-Luc Mélenchon op het oude Volksfront van Léon Blum?
Longlist Libris Geschiedenis Prijs 2024
Welke tien historische boeken maken kans op de Libris Geschiedenis Prijs 2024?
Jean-Marie Le Pen zette de ideeën van de Action Française voort
Jean-Marie Le Pen is overleden, de oprichter van het Franse Front National. Zijn gedachtegoed had wortels in de negentiende-eeuwse beweging Action Française, vertelt UvA-historicus Daniël Knegt.
