‘”Orde” is eigenlijk een te westers woord,’ zegt arabist Maurits Berger van de Universiteit Leiden. ‘Zo zien ze zichzelf niet.’ Officieel is het Bektashisme een tariqa, een religieuze orde binnen de mystieke leer van het soefisme.
Hoewel de orde is ontstaan als aftakking van de islam, zien de Bektashi zichzelf niet als moslims, maar als aparte religieuze groep. ‘Het gaat hun meer om het beleven van de islam en het volgen van hun geestelijke leider, dan om de islamitische regels,’ legt Berger uit. ‘Vrouwen mogen bijvoorbeeld dragen wat ze willen, en alcohol drinken is niet verboden.’
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Populair onder janitsaren
De orde dankt haar naam aan de dertiende-eeuwse soefi-meester Haji Bektash Wali, die een progressieve kijk op de islam en de Koran had. Zijn gedachtegoed werd populair onder de janitsaren, de elitesoldaten van het Ottomaanse Rijk. ‘Janitsaren waren gedwongen gerekruteerd onder de christenen en vervolgens als moslim opgeleid tot ambtenaar of elitesoldaat,’ zegt Berger. Hoewel de Ottomanen hen bekeerden tot de islam, waren ze toen religieus gezien ook al vrijzinnig. Dit was fijn voor de Ottomaanse sultans, die over een rijk heersten dat barstte van de religieuze onenigheden – wat onrust met zich meebracht. De janitsaren vertoonden hierbij enige gelijkenis met christelijke ridderordes als de Tempeliers. Net als de Tempeliers combineerden de janitsaren een militair bestaan met religieuze devotie. In ruil daarvoor kreeg de Bektashi-orde aanzien.
In de negentiende eeuw ging het mis. Het Ottomaanse Rijk moderniseerde, en de janitsaren vonden dat moeilijk. Het korps werd steeds civieler ingericht en minder belangrijk voor de sultan. Door deze ontwikkelingen kwamen de janitsaren in 1826 in gewapende opstand. De Ottomanen sloegen deze opstand af, vermoordden duizenden janitsaren, en ontbonden het korps. De ontbinding van het janitsarenkorps betekende niet meteen het einde van de Bektashi-beweging, ook al deden de Ottomanen de orde ook in de ban. ‘De leer had zich inmiddels verspreid door de hele Balkan, waar de janitsaren al die tijd gelegerd waren,’ zegt Burger.
De Bektashi-orde was onder president Mustafa Kemal Atatürk niet welkom in Turkije. De president was namelijk een ingrijpende hervormer die Turkije seculariseerde. Uiteindelijk vestigde de orde zich in Albanië, maar ook daar kregen de Bektashi ervan langs. ‘Albanië werd onder de communist Enver Hoxha in 1967 de eerste officieel atheïstische staat van de wereld,’ zegt journalist Pieter van Os, die in Albanië woonde. Dat leidde tot onderdrukking van en geweld tegen de religieuze orde. ‘Albanië was achteraf gezien een ongelukkige keuze,’ zegt Van Os, ‘omdat de vervolging in het communistische kluizenaarsstaatje bijzonder hard was.’
Kandidaat-lid van de EU
Aan deze tegenslagen lijkt nu een einde te komen, want de Albanese premier Edi Rama heeft grootste plannen met de Bektashi-orde. Als het aan hem ligt, wordt het hoofdkwartier van de orde een microstaat. Maar hoe serieus hij is, blijft gissen. ‘Hij wil de EU laten zien dat Albanië geen streng moslimland is,’ vertelt Van Os. ‘De EU heeft Albanië toegelaten tot een nieuwe ronde van onderhandelingen. Mij lijken de plannen van Rama vooral een pr-stunt, bedoeld om te laten zien dat toetreding tot deze onderhandelingen meer dan terecht is, dan een serieuze poging om een microstaat te creëren.’
Berger is ook niet overtuigd. ‘Er heerst in Europa geen anti-Albanië-stemming omdat het land islamitisch is, zoals bij Turkije het geval is,’ zegt hij. ‘Als dat zo zou zijn, snap ik dat Albanië de Bektashi-orde gebruikt om te laten zien dat het land gematigd is. Maar om dan meteen aan een microstaat te beginnen, gaat wel ver.’
