• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Account aanmaken
    Historisch Nieuwsblad 7/2012

    Hoe de SDAP afscheid nam van het marxisme

    Het aanpassingsvermogen van een politieke partij in een grimmig tijdperk

    Door: Rob Hartmans

    Eind jaren dertig, terwijl de dreiging van het nazisme steeds groter werd, herzag de Sociaal-Democratische Arbeiders Partij haar beginselen radicaal. De voorloper van de PvdA wist zich snel te moderniseren, onder zware externe druk.

    Een partij waar het goed mee gaat, zal nooit besluiten zich te vernieuwen. Ingrijpende veranderingsprocessen binnen politieke partijen worden altijd veroorzaakt door externe druk – electorale neergang of een door andere partijen opgelegd isolement – en daarmee gepaard gaande interne onvrede.

    Zo gingen er binnen de PvdA na de zogenoemde ‘overwinningsnederlaag’ van 1986 – waarbij de partij weliswaar steeg van 47 naar 52 zetels, maar niettemin buiten de regering bleef – stemmen op om nu eindelijk definitief afstand te nemen van denkbeelden uit de radicale jaren zestig, die waren vastgelegd in het beginselprogramma van 1977. Na die sterk polariserende en ideologische opvattingen werd het tijd voor een meer zakelijke en pragmatische benadering, zodat een constructieve samenwerking met liberalen en christen-democraten mogelijk werd.

    Van deze ideologische discussie kwam echter weinig terecht, aangezien de PvdA reeds in 1989 een regeringscoalitie met het CDA aanging en van 1994 tot 2002 leiding gaf aan twee ‘paarse’ kabinetten. Partijleider Wim Kok wilde wel uit de mode geraakte ideologische veren afschudden, maar vond het niet nodig zich nieuwe aan te meten. Pas na de stormachtige opkomst van het populisme in 2002 en de dramatische verkiezingsnederlaag van dat jaar leek er binnen de partij weer bereidheid zich af te vragen wat in deze tijd de sociaal-democratische beginselen behoorden te zijn. Dat resulteerde in een flinterdun ‘beginselmanifest’, dat in 2005 werd aangenomen.

    Gloednieuw programma

    Dat het ook anders en vooral veel sneller kan, bewijst de ideologische heroriëntering die de belangrijkste voorloper van de PvdA, de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP), in de jaren dertig doormaakte. In 1933 wierpen enkele partijgenoten de vraag op of het uit 1912 daterende, sterk door het marxisme beïnvloede partijprogramma nog wel was toegesneden op politieke en maatschappelijke omstandigheden van dat moment.

    Hoewel een door het partijbestuur ingestelde commissie in de herfst van dat jaar tot de conclusie kwam dat een herziening van het partijprogramma niet noodzakelijk was, werd de sociaal-democratische ideologie op tal van punten aangepast en werd in het voorjaar van 1937 een gloednieuw beginselprogramma aangenomen, dat een fundamentele breuk met het verleden betekende.

    Dat deze radicale ideologische vernieuwing zich zo snel voltrok, had alles te maken met het feit dat de SDAP zich op verschillende terreinen geconfronteerd zag met een diepgaande crisis. De externe druk liep hoog op en de onvrede die bij sommige partijleden al langere tijd leefde, groeide en verbreidde zich snel.

    Hoe zag de crisis waarin de partij verkeerde eruit? Welke factoren voerden de druk op? Waarover ging de onvrede en hoe kon die zo snel manifest worden? Voordat we op deze vragen een antwoord kunnen formuleren moeten we eerst in kaart brengen hoe de partij er vóór die tijd voor stond, en hoe zij zichzelf zag.
     

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen