Alle artikelen

De passages waarin hij de vleesconsumptie ter sprake brengt, doen buitengewoon actueel aan. Na een inleiding over het energieverspillende karakter van de vleesproductie beschrijft hij hoe in de toekomst ‘nieuwe microbenstammen’ met de inzet van hormonen ‘onder gecontroleerde omstandigheden’ zullen worden opgekweekt tot eiwitrijk voedsel. ‘We zullen ontsnappen aan de absurditeit van het fokken van een hele kip om alleen de borst of vleugel te kunnen eten, door deze delen afzonderlijk te laten groeien,’ aldus Churchill in 1931. Mogelijk liet hij zich daarbij inspireren door het experiment van de Franse bioloog, chirurg en Nobelprijswinnaar Alexis Carrel. Vanaf 1912 hield Carrel een kippenhart in een laboratoriumfles meer dan 20 jaar in leven.

Lange tijd gaapte er een kloof tussen droom en werkelijkheid. Een kloof die grondig werd verkend door sciencefictionauteurs. Twee jaar na Churchills essay voerde de Amerikaanse pulpschrijver David Keller in zijn sombere toekomstverhaal Unto Us a Child Is Born (1933) een synthetische vleesmachine ten tonele, een huishoudelijk apparaat ter grootte van een koelkast.

Robert Heinlein, een van de invloedrijkste Amerikaanse sf-schrijvers, noemt kweekvlees in Farmer in the Sky (1950) ‘syntho steaks’. Frank Herbert – vooral bekend van Dune – spreekt in Whipping Star (1969) van ‘pseudo flesh’ en Clifford Simak in Time Is the Simplest Thing (1961) van ‘butcher vegetables’. Taalkundig komt dat dicht in de buurt van De Vegetarische Slager met zijn assortiment van ‘rul gehackt’ en ‘kipstuckjes’.

 In sommige verhalen is de toekomstige vleesproductie een vorm van tuinbouw geworden: ‘carniculture’, waarbij het vlees wordt voortgebracht door een ‘animal tissue plant’ of een ‘bananameat tree’. In de satirische sciencefictionroman The Space Merchants (1952) vergroot het Amerikaanse schrijversduo Frederick Pohl en Cyril Kornbluth het voortlevende kippenhartje van Alexis Carrel uit tot een reusachtig, almaar doorgroeiend kippenhart waarvan plakjes worden afgesneden.

De Nederlandse ondernemer Willem van Eelen (1923-2015) wordt internationaal gezien als degene die als eerste heeft geprobeerd de kloof tussen fictie en werkelijkheid te dichten. Al tijdens zijn studie geneeskunde in de jaren veertig vatte Van Eelen het idee op om vlees in een laboratorium te kweken. Een halve eeuw later maakten de vorderingen in stamcelonderzoek het mogelijk ermee aan de slag te gaan. Met steun van zakenman Willem van Kooten – voormalig Veronica-dj Joost den Draaijer – verkreeg Van Eelen in 1999 de eerste patenten op kweekvlees. Bovendien kreeg een consortium van Nederlandse universiteiten in 2004 dankzij een lobby van Van Eelen 2 miljoen euro subsidie voor verder onderzoek. Ook legde zijn werk het fundament voor dat van de medische wetenschapper Mark Post, die op 5 augustus 2013 in Londen de eerste gekweekte hamburger presenteerde.

Verschillende bedrijven proberen het concept van kweekvlees nu verder te ontwikkelen en op de markt te brengen. Zoals het Amerikaanse Eat Just, dat naar eigen zeggen financiële steun krijgt van de familie Heineken. Bij wijze van eerbetoon aan het Nederlandse pionierswerk koos Eat Just-initiatiefnemer Josh Tetrick in 2018 het Amsterdamse NEMO Science Museum en een restaurant in Zaandam om zijn gekweekte vlees te presenteren. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) stak echter een stokje voor de proeverij, omdat de producten nog niet zijn goedgekeurd volgens de Europese wetgeving. Nederlandse voorstanders van kweekvlees benadrukken dat het maakproces in essentie niet veel verschilt van kaasmaken of bierbrouwen. Daarmee zou de vleeskwekerij mooi aansluiten bij de rijke Nederlandse voedselindustriële geschiedenis.

Hoe dan ook lijkt de tijd rijp voor een ommezwaai in onze eetgewoontes. Het besef wordt breed gedragen dat ons eetpatroon niet los is te zien van dierenleed, het wereldvoedselvraagstuk, het klimaat, biodiversiteit, het ruimte- en het stikstofprobleem.

Ondertussen ontwikkelt de technologie zich met reuzenstappen. Singapore stond in 2020 als eerste land ter wereld de productie van kweekvlees toe. In 2022 is het bedrijf Good Meat (een dochter van Eat Just) er begonnen met de bouw van een fabriek, waar op grote schaal kippenvlees moet worden gekweekt. Een andere firma in Singapore (Shiok Meats) brengt vanaf 2023 uit stamcellen gekweekte garnaal, krab en kreeft op de markt. Als tweede land ter wereld hebben de VS vorig jaar groen licht gegeven voor de verkoop van kweekvlees.

In Europa zit men evenmin stil. Op woensdag 17 april kon bij de startup Meatable in Leiden, voor het eerst in de Europese Unie, een varkensworstje van kweekvlees worden geproefd. Het kabinet had in juli 2023, vooruitlopend op Europese regelgeving, daartoe de mogelijkheden verruimd. Eerder al had het kabinet 60 miljoen euro uit het Nationaal Groeifonds gereserveerd voor investeringen in kweekvlees en -zuivel.