Alle artikelen
Hoe geraffineerd de naziterreur werkte, blijkt uit het zelfbestuur van gevangenen in de concentratiekampen. In Folterfabriek Buchenwald laat Jan Willem Stutje zien dat stalinisten er meedogenloos de macht konden grijpen.
De Oostenrijkse psychoanalyticus Ernst Federn (1914-2007) liep in concentratiekamp Buchenwald dubbel gevaar. Hij was Jood én trotskist. Behalve van de SS had hij ook van zijn politieke medegevangenen te duchten. Stalinisten domineerden het zelfbestuur van de gevangenen in de kampen.
Meer recensies lezen? Schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.
Over zijn kampervaringen schreef Federn vlak na de oorlog artikelen en brochures, waarin hij vooral de communistische kapo’s hekelde. Door met de nazi’s samen te werken hadden zij niet alleen zichzelf gecompromitteerd, maar waren ze ook onderdeel geworden van het terreursysteem. Niet de SS-bewaker maar de kapo die zijn medegevangenen chanteerde, bestal en doodsloeg symboliseerde volgens Federn het concentratiekamp.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Het duurde meer dan vijftig jaar voordat Federns analyse een groter publiek bereikte. Volgens historicus Jan Willem Stutje, die een boeiend boek schreef, kwam dat omdat er lange tijd geen behoefte was aan een genuanceerd verhaal. Maar juist de belevenissen en bevindingen van Federn zijn belangrijk, omdat die laten zien dat het allemaal complexer ligt: het verleden is niet alleen maar grijs, er moeten morele keuzes gemaakt worden. Daarin ligt ook een les voor nu.
Folterfabriek Buchenwald is een ambitieus boek. Stutje wil aan de hand van Federns belevenissen en geschriften niet alleen een nieuw verhaal over de naziterreur vertellen, maar ook een bijdrage leveren aan de geschiedenis van de Europese arbeidsbeweging in de jaren dertig en veertig van de twintigste eeuw. Federn was een overtuigde marxist, die vanwege zijn politieke activiteiten meerdere malen in een Oostenrijkse cel was beland voordat de nazi’s er in 1938 de macht overnamen. Maar als trotskistische intellectueel moest hij ook niets hebben van de stalinisten, die vanwege hun sterke organisatiekracht al snel boven kwamen drijven in de Duitse concentratiekampen en zichzelf en hun medestanders de beste baantjes gaven.
Federn wist Buchenwald te overleven dankzij zijn overlevingsdrang, het besef dat hij zich als trotskist beter koest kon houden en een flinke portie geluk. Hij kreeg een baantje als metselaar, waardoor hij in 1942 in Buchenwald mocht blijven. Veel andere Joodse gevangenen werden afgevoerd naar Auschwitz, wat ze vaak niet overleefden. Net als de kapo’s was Federn een geprivilegieerde gevangene. Maar in tegenstelling tot hen maakte hij geen misbruik van zijn bevoorrechte positie maar koos hij ervoor om goed te observeren, zodat hij na de oorlog diepgravende beschouwingen over de sociale en psychologische dynamiek van het kampleven kon schrijven.
Folterfabriek Buchenwald. Overleven en collaboreren in een Duits concentratiekamp
Jan Willem Stutje
296 p. Prometheus, € 24,99

Openingsafbeelding: Gevangenen in concentratiekamp Buchenwald.
Terreur van kapo’s in Buchenwald
Hoe geraffineerd de naziterreur werkte, blijkt uit het zelfbestuur van gevangenen in de concentratiekampen.
De Roemenen namen wraak op dictator Nicolae Ceaușescu
In 1989 wilden de Roemenen af van dictator Nicolae Ceaușescu. Maar hij vocht door tot het bittere einde.
Barbaren hakken weer in op de universiteit
Beatrice de Graaf vraagt zich af wat Karel de Grote ervan had gevonden dat Europese ministers een voor een de talen uit het vakkenpakket halen.
De Burgerbaron op heterdaad betrapt
Joan Derk van der Capellen keerde zich tegen stadhouder Willem V en zijn kliek. Luc Panhuysen ging op zoek naar de motieven van deze vroege populist.
Oorlog leidde in 1915 tot geweld tegen minderheid
De rellen in Amsterdam na afloop van de wedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv zijn een gevolg van de Gaza-oorlog. Het is niet de eerste keer dat een geopolitiek conflict leidt tot geweld tegen etnische groepen.
Racistische lynchpartijen waren populair vermaak
De FBI onderzoekt bedreigingen aan zwarte Amerikanen na de verkiezingswinst van Trump. Tussen 1882 en 1968 werden duizenden zwarte Amerikanen het slachtoffer van lynchings.
‘Dankzij Gladiator gaat de antieke wereld leven’
Liefhebbers van epische sandalenfilms kunnen hun hart ophalen aan Gladiator II, het vervolg op Ridley Scotts kaskraker uit 2000. Wat doen dit soort films met het beeld van de Oudheid?
‘Strips maken het verleden toegankelijk’
Stripboeken over kolonialisme bieden steeds meer ruimte aan het perspectief van de inheemse bevolking, schrijft historicus Tom van der Geugten in een nieuw boek.
‘Jezidi’s telden lang als moslim’
De rechtszaak tegen Syriëganger Hasna A. brengt de genocide op de Jezidi’s in herinnering. Wat is hun geschiedenis?
Was er sprake van een pogrom in Amsterdam?
Het geweld tegen Israëlische voetbalsupporters in Amsterdam doet burgemeester Halsema aan ‘pogroms’ denken. Een terechte vergelijking? We vroegen het aan drie historici.
Wilde Eeuwen: podcast over middeleeuwse koningen en troubadours
Een podcast maken over de Middeleeuwen is lastig. Waar begin je en wat vertel je? En hoe vang je meerdere eeuwen in een paar afleveringen?
Jan Ernst Matzeliger: een vergeten schoenenreus
Een uitvinding van de Surinaamse fabrieksarbeider Jan Ernst Matzeliger maakte hem een rijk man, maar hij kon niet lang van zijn fortuin genieten.