De Maagd Maria als modelmoeder

Middeleeuwse moeders hadden een duidelijk rolmodel: de Maagd Maria. Zo betoogt de Spaanse hoogleraar geschiedenis María Jesús Fuente aan de hand van vele bronnen.

In aflevering 31 van de Historische BoekenCast bespreekt recensent Manon van der Heijden het boek Licht van mijn ogen.

Hielden middeleeuwse vrouwen van hun kinderen? Of hechtten ze zich weinig aan hen vanwege de hoge kindersterfte? Of mochten ze van de katholieke kerk niet ongeremd van hen houden, omdat de liefde voor God op één moest staan? Familiehistorici discussiëren al decennia over het antwoord op vragen als deze. 

Een van de beroemdste onderzoekers is de Franse feministe en filosofe Elisabeth Badinter. In haar vorig jaar heruitgegeven boek De mythe van de moederliefde uit 1980 beweert ze dat vrouwen vroeger weinig zin hadden in de rol van moeder. Als het erop aankwam, kozen ze voor hun eigen belangen en behoeftes. María Jesús Fuente is in Licht van mijn ogen veel milder. Ze heeft volop aanwijzingen dat er wel degelijk sprake was van gehechtheid aan de kinderen en dat de meeste moeders goed voor hen probeerden te zorgen. Ze baseert zich daarbij op vele bronnen, zoals memoires, dagboeken, biechtboeken, literatuur en medische traktaten uit West-Europa en landen rond de Middellandse Zee.  

Zeker de fysieke kant van het moederschap beschrijft ze uitgebreid: anticonceptie, abortus, zwangerschap, bevalling en borstvoeding komen aan bod. Interessant is de rol van de voedsters. Bij Badinter zijn dat vrouwen die kinderen vaak verwaarloosden: ze hingen ingebakerde baby’s tussen voedingen door aan een spijker aan de muur. Bij Jesús Fuente zijn ze gewaardeerde steunpilaren van koninklijke of adellijke gezinnen. Ook gewone vrouwen schakelden voedsters in, maar alleen als ze hun kind niet zelf konden zogen. In dat geval was het vaak een burendienst, waarvoor de minnen niet werden betaald. 

Verder gaat Jesús Fuente na hoe vrouwen zelf tegen het moederschap aankeken. Ze betoogt dat de meesten zich lieten leiden door het voorbeeld dat de kerk hun voorspiegelde: dat van de Maagd Maria als ideale moeder, zoals ze ook is te zien op religieuze voorstellingen. Ze was kuis, dienstbaar en aanvaardde haar lijden. Dat laatste was belangrijk, want moederschap was gezien de stand van de medische wetenschap een bron van pijn en verdriet.  

Toch bevredigt de verklaring van Maria als rolmodel niet helemaal omdat die veronderstelt dat de kerk eenzijdig een ideaal kon opleggen, maar werkte dat echt zo? Misschien legitimeerde de kerk gewoon een praktijk en opvattingen die al bestonden? Hoe dan ook vallen antwoorden op morele vragen lastig te achterhalen. Het verleden is een grabbelton en voor ieder standpunt is bewijs te vinden. 

Openingsbeeld: Middeleeuwse afbeelding van een keizersnee.