Alle artikelen
Juist in die oorlogsjaren maakte Van Deyssel kennis met Harry Prick, een zeventienjarige scholier die er persoonlijk voor zou zorgen dat van Deyssels leven en werk niet in vergetelheid zouden raken. Van Deyssel had geen haast toen hij Prick tot zijn biograaf benoemde. ‘Ik heb uit je laatste brieven begrepen, dat de monografie van den ondergeteekende door Harry Prick over twintig jaar mag worden verwacht,’ schreef hij Prick. Bij Van Deyssels dood in 1952 werd Prick eigenaar van de literaire nalatenschap, bestaande uit een enorme hutkoffer vol papieren. Prick was er een halve eeuw zoet mee, maar nu is hij klaar met ‘onze biografie’, zoals Van Deyssel graag zei. Vijf jaar na het eerste deel In de zekerheid van eigen heerlijkheid (1000 p.) verscheen Een vreemdeling op de wegen (1400 p.).
Dit tweede deel mist de grootse momenten, want groots en meeslepend is Van Deyssels leven vanaf 1890 niet meer. Pricks aandacht gaat vooral uit naar de curiosa, zoals het stappenplan dat Van Deyssel ontwierp om tijdig uit bed te komen. De biograaf neemt te weinig afstand van zijn onderwerp, bewandelt te veel zijpaden en analyseert slechts mondjesmaat. Zo lezen we over de correcties die Van Deyssel aan Prick zond, nadat de jongeling in november 1945 zijn idool een beschrijving had gegeven van diens interieur: ‘Er zijn drie beminnelijke vergissingen in, de eenige, en die curiëuser wijze alle drie betrekking hebben op het zelfde voorwerp. En dit voorwerp is mijn zwarte wandelstok. Ten eerste heeft deze stok niet een zilveren (of zilverkleurigen) “handvat”, maar is dat handvat een bóógvormige voortzetting van den stok zelf. Ten tweede, wordt deze stok nooit door een bezoeker gebruikt om er meê op mijn deur te tikken (zooals wij, inderdaad, wèl op Van Looy’s deur deden). Ten derde is deze stok nooit gebruikt om er overgordijnen meê dicht te schuiven.’
Things-to-do-lijstje
Hoewel je het boek door de overvloed aan tamelijk willekeurige details onmogelijk een goede biografie kunt noemen, gaat er juist vanwege die overvloed ook een bizarre bekoring van uit. Niet zozeer omdat het de levensbeschrijving van een belangrijk schrijver is, als wel omdat het de weerslag vormt van een vreemde symbiose tussen twee al te encyclopedische geesten. Van Deyssel wilde op maniakale wijze alles vastleggen: de dagen moesten worden gevangen in wat nu een things-to-do-lijstje heet, met een overzicht van volbrachte taken aan het eind van de dag. Prick ontmoette hem, werd zijn vriend en deed het hem na. Daarbij werd gaandeweg steeds minder duidelijk of Prick zelf zoveel mogelijk op Van Deyssel wilde lijken, of dat hij de Van Deyssel in zijn boeken al dan niet bewust naar zichzelf heeft gemodelleerd.
Juist doordat de biograaf zich zo radicaal aan ordenen overgeeft, zoals zijn held ook alles ordende om zo de chaos te bezweren, wordt de urgentie van Van Deyssels vaak potsierlijke gedragingen extra invoelbaar. Al die kleinigheden van Prick maken dat je steeds meer gaat begrijpen hoe het mechanisme werkt waarmee iemand zich in details verliest. En dus ook waarom Van Deyssel niet meer tot opzienbarende literatuur kwam en er op zijn tachtigste verjaardag slechts achtentwintig mensen verschenen. Het is een pijnlijk beeld van een jarenlange creatieve blokkade, dat steeds angstaanjagender uit Pricks encyclopedische verslag opdoemt.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
EEN VREEMDELING OP DE WEGEN. HET LEVEN VAN LODEWIJK VAN DEYSSEL VANAF 1890
De tachtigste verjaardag van Lodewijk van Deyssel (1864-1952), gevierd met een receptie in het Haarlemse Hotel Lion d’Or, werd door niet meer dan achtentwintig genodigden bezocht. Dat geringe aantal kan worden verklaard uit de deplorabele toestand waarin Nederland zich in september 1944 bevond. Er was geen officieel cadeau; in plaats daarvan schonk Godfried Bomans de...
DE GROENE VAN 1877. GESCHIEDENIS VAN EEN DWARS WEEKBLAD
Een boek schrijven over een weekblad is monnikenwerk. Om te kunnen vaststellen of een blad altijd ‘dwars’ is geweest, moet je eigenlijk alle andere periodieken ook bestuderen. Dat dit onbegonnen werk is ligt voor de hand. Rob Hartmans heeft er al vier jaar aan besteed om de 125 jaar te bestuderen dat De Groene Amsterdammer...
ONDERNEMINGEN EN HUN AANDEELHOUDERS SINDS DE VOC. CORPORATE GOVERNANCE 1602-2002
De aandeelhouders van de in 1602 opgerichte Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) kregen letterlijk ‘waar’ voor hun geld. De dividenduitkering in 1611 vond, bij gebrek aan liquide middelen, grotendeels plaats in peper en foelie. Ze waren woedend. Ook het feit dat de bewindvoerders van de VOC geen verantwoording over hun beleid aflegden of mededelingen over de...
Stille getuigen: Het standbeeld van Cornelis Lely
De geschiedenis laat haar sporen na. Monumenten, voorwerpen en graven herinneren aan bijna vergeten personen. Hun verhaal wordt hier verteld. Deze keer het standbeeld van Cornelis Lely (1854-1929) op de kop van de Afsluitdijk bij Den Oever. ‘Klokke één uur hadden beide kranen hun grijpers tegelijkertijd boven het gat en lieten op hetzelfde oogenblik hun...
De Kleine Geschiedenis Quiz maart 2003
Hoe staat het met uw historische kennis? Elk jaar organiseert dit blad samen met de Volkskrant en Andere Tijden de Grote Geschiedenis Quiz. Bereid u voor op deze quiz en oefen mee. Een vol jaar duurden de voorbereidingen voor de grote treinroof van 1855, waarbij goudstaven ter waarde van 12.000 pond sterling uit een rijdende...
Beeldgeheim maart 2003
Een onbekende historische foto. Is het verhaal erachter te vertellen? Kunstenaar en wetenschapsjournalist Theo Jansen en Peter Rijntjes, directeur van het wetenschapsmuseum New Metropolis, doen een poging. ‘Hier is sprake van een spruitjesstripmachine,’ zegt Jansen stellig. Rijntjes is een stuk voorzichtiger; hij bekijkt de foto goed en zegt bedachtzaam: ‘Als je naar de achtergrond van...
Mijn verhaal: ‘Moesten we het niet zoeken in het kleine, in het koekje bij de thee?’
Veel vrouwen verzetten zich in de jaren zeventig tegen de vervuiling en massaproductie. Zij kookten vegetarisch, met onbespoten voedsel. Christine Quist (57) gaf biologische kookcursussen, waar ze huisvrouwen leerde om het geijkte patroon van vlees, groente en aardappelen te doorbreken. ‘Mijn interesse in gezonde voeding kwam voort uit pure wanhoop. Het enige wat ik wilde,...
De Eerste Wereldoorlog en de opmars van antidemocratische ideeën
De Eerste Wereldoorlog maakte definitief een einde aan de macht van de adel en leidde tot de opkomst van de massa in de politiek. Bolsjewieken en nationaal-socialisten dankten hun succes aan deze war to end all wars. De bestorming van de Bastille, de val van de Berlijnse Muur, de Twin Towers – het zijn gebeurtenissen...
Het liberale gelijk loopt ten einde
Toen miljoenen mensen begin jaren zeventig demonstreerden tegen de oorlog in Vietnam, waren linkse stromingen op hun hoogtepunt. Dertig jaar later gaan opnieuw miljoenen anti-oorlogsdemonstranten de straat op. De zegeningen van het liberalisme van de afgelopen decennia zijn tegengevallen. De demonstraties van zaterdag 15 februari tegen de Amerikaanse oorlogsplannen waren massaal. In de berichtgeving over...
Een eeuw consultatiebureaus
Sinds een eeuw krijgen jonge ouders op het consultatiebureau adviezen over de verzorging van hun baby. Daarvoor werden kinderen opgevoed volgens bakerpraatjes en ander bijgeloof. Maar ook de tips van het consultatiebureau zijn zeer betrekkelijk en aan mode onderhevig. Een eeuw geleden werden ingebakerde borelingen in een lade onder de bedstee geschoven. ‘s Avonds nam...
Ad van Vliet over de Algemene Bijstandswet
Het kabinet wil de bijstand versoepelen. In 1963 stemde de Tweede Kamer in met het wetsvoorstel voor de Algemene Bijstandswet, die de Armenwet uit 1912 verving.
De Aprilbeweging van 1853
Moslims moeten integreren tot echte Nederlandse burgers, vinden velen. In de negentiende eeuw waren het de katholieken die als on-Nederlands werden beschouwd. Toen de katholieke Kerk in 1853 bisschoppen benoemde, zagen conservatieve protestanten dat als een bedreiging voor de kracht en eenheid van Nederland. Zij vormden de Aprilbeweging, die zich hevig verzette tegen de katholieke...