Alle artikelen
Toen Isis de brokstukken van haar vermoorde echtgenoot Osiris vanuit heel Egypte bij elkaar had verzameld en weer tot één man aaneen had gesmeed, was het resultaat aardig, maar niet perfect. Er ontbrak een onderdeel. Geen nood – Isis kleide zelf een gouden penis, plaatste die waar hij hoorde, et voilà. Horus werd ermee verwekt.
Andersom beitelde Pygmalion, toen hij de vrouwen om zich heen niet mooi genoeg vond, een beauty voor zichzelf. De Griekse beeldhouwer ging daar net zo lang mee door tot hij stapelverliefd was geworden op zijn sculptuur. Hij praatte tegen het beeld, omhelsde haar en week niet meer van haar zijde. Het was zo erg dat Venus, de godin van de liefde, medelijden kreeg en het beeld tot leven wekte.
Menselijke lichamen bijwerken, opknappen, of veranderen was bij de oude Egyptenaren, Indiërs en Grieken niet iets wat beperkt bleef tot de mythologie. Scrupules, schuldgevoelens, noch religie stonden de antieke plastische chirurgie in de weg. Het lijkt erop alsof de vraag naar een facelift of borstvergroting een recent modeverschijnsel is, en het is zeker waar dat de Eerste Wereldoorlog een grote sprong voorwaarts betekende in het bijwerken van fysieke beschadigingen en onvolmaaktheden. Maar ook in de oudheid werd het scalpeermes blijmoedig gehanteerd.
De Egyptenaren begonnen er al mee rond 3000 v.Chr. Dat valt af te leiden uit de zogenoemde Edwin Smith-papyrus, waarin chirurgische ingrepen voor wonden aan het gezicht zijn omschreven. Ook de hindoes in India waren er vroeg bij, weten we dankzij Shushruta, die ofwel rond 600 v.Chr., ofwel tussen 400 voor en 100 n.Chr. in India leefde en over zijn wederwaardigheden als arts een boek schreef. Shushruta was een meester in het wegsnijden van weefsel, om het op kapotte plekken weer terug te naaien. Zijn grootste faam verwierf hij door zijn neusoperaties. Mensen kwamen vanuit heel India naar hem toe om. Dat was nogal eens nodig: neuzen werden afgesneden als straf voor overspel en als daad van bruut geweld. Als je een vijand écht wilde vernederen, sneed je zijn neus af.
De hersteloperatie was een secuur werkje, schrijft Shushruta. De arts nam een blad van een plant met het formaat van de beschadiging, legde dat op de wang van de patiënt, en sneed een stuk huid met dezelfde afmeting weg. Vervolgens legde hij het stuk huid op de neus en naaide het aan de randen vast. Daarna plaatste hij twee dunne pijpen onder de huid, om het ademhalen mogelijk te maken en te voorkomen dat de huid inklapte. Het was de bedoeling dat het stuk huid vergroeide met de neus. Blijkbaar was het leed van een neusloos gezicht groter dan dat van de ingreep.
Of de methode van Shushruta in de rest van de wereld bekend was, is onzeker. Wel duidelijk is dat Aulus Cornelius Celsus uit de eerste eeuw v.Chr., en ook Galenus, de Griekse arts uit de tweede eeuw n.Chr., op ongeveer dezelfde manier oren, neuzen, en monden herstelden. Na Galenus leed de plastische chirurgie ruim duizend jaar een kwijnend bestaan. Alleen van keizer Justinianus II, bijgenaamd Rhinometus, is bekend dat hij zijn neus liet reconstrueren, vermoedelijk omdat zijn aanzien door de gehavende neus tanende was.
In de late Middeleeuwen was er een opleving in Italië, waar artsen huid van wangen en bovenarmen gebruikten om neuzen mee te vervangen. Bekend was de Siciliaanse artsenfamilie Branca. Zij plakten stukken huid van de bovenarm op de neus. De patiënten moest hierdoor wel tijdelijk met hun arm tegen hun hoofd rondlopen.
Pas veel later, toen de kunst van het narcotiseren was ontdekt, schoot de belangstelling voor de plastische chirurgie omhoog. In de eenentwintigste eeuw is de plastisch chirurg een hoogstmoderne Pygmalion geworden, zij het dat hij zijn klanten niet naar eigen maatstaven modelleert, maar naar die van zijn clientèle zelf.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Lifestyle: Het leed van een neusloos gezicht
De hotspots van achttiende-eeuws Parijs. Lekker weg in de jaren dertig. Haute couture in de Middeleeuwen. Trends zijn van alle tijden. Culinaire avonturen, mode, wonen en uitgaan door de eeuwen heen. Toen Isis de brokstukken van haar vermoorde echtgenoot Osiris vanuit heel Egypte bij elkaar had verzameld en weer tot één man aaneen had gesmeed,...
Stille getuigen: Grafsteentjes voor minister Posthuma
De geschiedenis laat haar sporen na. Monumenten, voorwerpen en graven herinneren aan bijna vergeten personen. Hun verhaal wordt hier verteld. Deze keer de grafsteentjes voor minister Folkert Posthuma (1874-1943) in het Nationaal Archief. ‘Minister Posthuma! Als vóór 5 februari a.s. de distributie niet beter geregeld is, zijt gij een man des doods. Wees op uw...
Beeldgeheim april 2003
Een onbekende historische foto. Is het verhaal erachter te vertellen? De cabaretiers Joep van Deudekom en Erik van Muiswinkel doen een poging. ‘We bevinden ons in het persvak van een tribune – zo niet, dan eet ik deze foto op!’ zegt Van Muiswinkel stellig. Van Deudekom is het met hem eens: ‘Het is duidelijk een...
Mijn verhaal: ‘Die rotmoffen hebben mijn fiets,’ brieste mijn vader
Aan het eind van de Tweede Wereldoorlog was een fiets in Nederland een kostbaar bezit. Joop van Duin (67) maakte als negenjarig jongetje mee hoe zijn vader diens fiets kwijtraakte en weer ‘terugvond’. De fiets van mijn vader was echt een stalen ros. Hij had zwarte stangen, enorme wielen en zo’n stoer stuur. Het was...
DE MANNEN VAN ‘63. VERHALEN VAN DE ZWAARSTE ELFSTEDENTOCHT ALLER TIJDEN
Niet minder dan 22 jaar lagen er tussen de elfstedentocht van 1963, gewonnen door Reinier Paping, en de eerstvolgende, de tocht van 1985, die op naam van Evert van Benthem kwam te staan. Een groter gat heeft de tijd nooit geslagen. Dat Nederlanders tot in lengte van dagen de naam van Paping kunnen dromen, is...
EUROPA’S KOLONIALE EEUW
Om maar meteen met een positieve opmerking te beginnen: Wesselings nieuwste boek Europa’s koloniale eeuw laat zich in één adem, binnen één etmaal, achter elkaar uitlezen, hoewel het toch 392 pagina’s bevat. De leesbaarheid van zijn eerdere boek over de deling van Afrika, Verdeel en heers (1991), werd indertijd ook al geprezen. Maar dat boek...
Oorlogsfoto’s van amateurs
Direct na de oorlog begon het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie met het verzamelen van amateurfoto’s, om de bezettingstijd zo goed mogelijk vast te leggen. De laatste jaren groeit de belangstelling voor foto’s uit het dagelijks leven. Twee dagen na de Duitse capitulatie in Wageningen, op 8 mei 1945, opende het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie zijn deuren. Het...
Het hoge woord: Het Britse leger onderdrukte Irakese opstand met gifgas
Amerikanen en Britten willen in Irak een nieuw regime installeren, naar eigen smaak samengesteld uit wat er aan Arabische cliënten beschikbaar is. Bijna een eeuw geleden deed zich in dat land iets vergelijkbaars voor, zij het dat de Britten toen nog wereldheersers waren en dat Irak nog moest worden bedacht. Britten en Fransen waren in...
De nieuwe politiek van Johan Rudolf Thorbecke
In het afgelopen jaar vol politieke onrust is vaak geroepen om een nieuwe Thorbecke. Maar de maker van de grondwet van 1848 zou zich in de huidige politiek absoluut niet thuis voelen. Politiek moest volgens hem afstandelijk zijn. De negentiende-eeuwse liberale staatsman Johan Rudolf Thorbecke, de maker van de grondwet van 1848, geldt nog steeds...
Nederland schrok van rapport Grenzen aan de Groei
Begin jaren zeventig was Nederland bang dat de wereld snel ten onder zou gaan. Het eerste rapport van de Club van Rome viel in vruchtbare aarde. Zelfs het bedrijfsleven maakte zich zorgen over het milieu. In de jaren zeventig werden op een dag in Rotterdam twee demonstraties gehouden: de ene tegen de Amerikaanse interventie in...
Danseres Debbie Jenner over twintig jaar aerobics
Twintig jaar geleden, in 1983, introduceerde Debbie Jenner aerobicdancing in Nederland. De danseres en zangeres zag de rage in Californië en vond dat Nederlanders ook rijp waren voor de nieuwe sport. ‘De mensen stonden in rijen te wachten om zich in te schrijven.’ Deze nieuwe manier van lichaamsbeweging werd een rage. Het meest in het...
Bezorgd over het eindeloze paren der Saracenen
Het gevoel dat Nederland vol is, is niet alleen van deze tijd. Ook de middeleeuwse intellectueel maakte zich zorgen om de groeiende bevolking, zonder zich te storen aan de demografische realiteit. Tot schrik van de linkse goegemeente is in ons land een oud thema opnieuw – zoals dat zo mooi heet – bespreekbaar gemaakt. Het...