Alle artikelen
Wat is een ideologie? De redactie van het Groningse historische tijdschrift Groniek (juli 2000) geeft de volgende definitie: ‘Een samenhangend stelsel van meer of minder dogmatische opvattingen over (de rechtvaardiging van de) inrichting van de maatschappij dat door de protagonisten ervan als een “universele waarheid” aan anderen wordt gepresenteerd/opgelegd’. Bestaan er in deze zin nog wel ideologieën en vooral: hebben zij nog invloed? De redactie meent van wel en verwijst naar nationalisme en godsdienstig fundamentalisme.
Heel verstandig om ideologieën niet te snel af te schrijven. Denk aan de verkeerde timing van de Amerikaanse socioloog Daniel Bell. Hij publiceerde in 1960 de klassieker The end of ideology. Bell was er stellig van overtuigd dat de grote ideologieën hun langste tijd hadden gehad. Arme Bell. In de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw beleefde de ideologie in de vorm van het (neo-)marxisme een ongekende revival en liep een hele studentengeneratie te hoop tegen de gevestigde orde.
De jaren zestig en zeventig komen niet aan de orde in dit themanummer van Groniek. Wel aan bod komt de keizerideologie in het laat-Romeinse rijk, waarover de Groningse oud- historicus Jan Willem Drijvers schrijft. In de eerste eeuwen van het keizerrijk bestond nog een zekere gelijkwaardigheid tussen keizer en onderdanen. Naarmate de tijd verstreek, werd de goddelijkheid van de keizer steeds sterker beklemtoond. Met de opkomst van het christendom veranderde de positie van de keizer nogmaals: hij werd beschouwd als de vertegenwoordiger van God op aarde.
Een bij uitstek ideologisch geladen tijdvak was de periode voor de Franse Revolutie, waarover Guus Frumau schrijft. Kan het samengaan: een slordig, soms zelfs in slecht Nederlands geschreven artikel dat desondanks van begin tot eind boeit? Frumau’s opstel over de filosoof Jean-Jacques Rousseau en de Franse Revolutie wemelt van de taalfouten, maar bevat enkele interessante gedachten. Eerst die taalfouten: Frumau schrijft ‘Rousseau beweerd’ waar het ‘Rousseau beweert’ moet zijn, hij schrijft ‘steld Rousseau’ waar het ‘stelt Rousseau’ moet zijn. Wonderlijke gedachte dat iemand doctorandus kan worden, terwijl hij schrijft als een kleuter die de elementaire regels van de grammatica nog niet onder de knie heeft. Nou ja, Frumau mag dan niet kunnen schrijven, denken kan hij wel. Rousseau wordt vaak beschouwd als een voorloper van de Franse Revolutie – niet in de laatste plaats door de Franse revolutionairen zelf. Zij citeerden (Robespierre voorop) kwistig uit het werk van Rousseau en zetten diens stoffelijk overschot zelfs bij in het Panthéon. Daarmee was de canonisering van de revolutionair Rousseau een feit. Maar was Rousseau wel een revolutionair? Volgens Frumau ligt het niet zo simpel en hij draagt daarvoor goede argumenten aan. Rousseau was helemaal niet de optimist waarvoor velen hem hebben gehouden. Frumau citeert uit één van de autobiografische beschouwingen van Rousseau: ‘Het is te laat om gelukkig te zijn’. Met het voorbijgaan van de jeugd waren de kansen op geluk verkeken. Zo was het ook met de mensheid: zijn tijdgenoten konden doen wat ze wilden, de Oudheid (de kindertijd van de mensheid) zou nooit meer terugkomen.
Los nummer: ƒ 12,95. Telefoon: 050-3636020
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Tijdschrift: Groniek
Wat is een ideologie? De redactie van het Groningse historische tijdschrift Groniek (juli 2000) geeft de volgende definitie: ‘Een samenhangend stelsel van meer of minder dogmatische opvattingen over (de rechtvaardiging van de) inrichting van de maatschappij dat door de protagonisten ervan als een “universele waarheid” aan anderen wordt gepresenteerd/opgelegd’. Bestaan er in deze zin nog...
Stille Getuigen: De Leeuw van Waterloo
De geschiedenis laat haar sporen na. Monumenten, voorwerpen en graven herinneren aan bijna vergeten personen. Hun verhaal wordt hier verteld. Deze keer de Leeuw van Waterloo, monument voor de glorierijke overwinning van Willem II op de Fransen. Geen lof was na de slag bij Waterloo groot genoeg voor ‘onzen heldhaftigen kroonprins’. De kranten bejubelden...
Commentaar
Dat het marktdenken oprukt zal niemand verbazen. Dat doet het al sinds de Hanze en de Venetiaanse handelscompagnies en lijkt geen reden tot ophef. Maar soms worden in een ontwikkeling mijlpalen gezet waarbij best mag worden stilgestaan. Om vervolgens rechtsomkeert te maken. Loek Hermans, minister van Onderwijs en Wetenschappen, plaatst momenteel zo’n nieuwe mijlpaal in...
Bommeljé
Geschiedenis behoort tot de minst gewaardeerde universitaire studies onder Nederlandse studenten. Alleen rechten scoort lager. Dit is althans de uitkomst van een onderzoek inzake ‘studiesatisfactie’. Oké, geschiedenis haalde nog altijd een zeventje, terwijl het onderzoek geen erg solide indruk maakt, en de krantenberichten ter zake nog schematischer waren. Toch is de uitkomst grappig. Ik weet...
Vreemd maar waar gebeurd!
Barbara J. Shapiro geeft in haar A Culture of Fact een doorwrochte beschrijving van het fenomeen ‘feit’ in het Engeland van de zestiende en zeventiende eeuw. Ze vraagt zich af wat het feit met de waarheid van doen heeft, wanneer academici zich voor feiten begonnen te interesseren, hoe feiten door de eeuwen heen geconstrueerd zijn...
De Spinozisten
Gek is dat, voor de belangrijkste culturele revolutie uit de Nederlandse geschiedenis hebben we niet eens een fatsoenlijke aanduiding tot onze beschikking. Ik heb het over de jaren zestig. Van de negentiende eeuw wel te verstaan. Goed, je kunt de periode veiligheidshalve wat langer nemen, zeg maar zo van 1850 tot 1880, maar dan heb...
Albert Speer: lieveling van Hitler
Over Albert Speer (1905-1981) is altijd veel geschreven. Hitlers architect en minister van Bewapening was gedurende het Derde Rijk één van de meest opvallende figuren uit de entourage rond Hitler: een schijnbaar keurig burgerman temidden van morfineverslaafden (Hermann Göring), geperverteerde jodenhaters (Julius Streicher) en heimelijke homoseksuelen (Ernst Röhm). Speer gaf tijdens de oorlogsjaren al evenzeer...
De wedergeboorte van Zuid-Afrika
In Zuid-Afrika verdeelt het verleden het land tot op het bot. Tegelijkertijd is kennis en aanvaarding van het verleden nodig om de noodlottige verdeeldheid te overwinnen. Samen met een Duitse collega, Jörn Rüsen, maakte ik in augustus en september van dit jaar een reis van drie weken langs een aantal Zuid-Afrikaanse universiteiten. We gaven er...
‘Pragmatische no-nonsense politiek, dat was ons gezicht’
Historisch Nieuwsblad sprak in 2000 met Ruud Lubbers, over het toen twintigjarig bestaan van het CDA. ‘Joop den Uyl en kabinetsformateur Jaap Burger probeerden de ARP, CHU en KVP uiteen te drijven. In real life gebeurde precies het tegenovergestelde. We kwamen nader tot elkaar.’ Direct na de rampzalige verkiezingsuitslag van 1967 – voor het eerst...
De nieuwe Weinreb-affaire
Ook na het verscheiden van zijn fanatieke pleitbezorgster Renate Rubinstein en zijn onvermoeibare aanklager Willem Frederik Hermans brengt Friedrich Weinreb nog immer de gemoederen in beweging. Weinreb was geen verrader, werd onlangs beweerd. Regina Grüter, auteur van een bekroond boek over de Weinreb- affaire, mengt zich opnieuw in het debat. Historisch Nieuwsblad was op het...
Op zoek naar de twintigste eeuw
Vlak voor de Tweede Wereldoorlog vlucht de familie Klein van het eens zo kosmopolitische Wenen naar het benepen stadje Gouda. Het gezin zweeft tussen wanhoop en verbijstering, tussen angst en vreugde, tussen vertrouwen en wederzijds respect. Dit is de laatste aflevering van P.W. Kleins zoektocht naar het verleden van de families Roet en Klein. Mijn...
Propaganda en censuur via Radio Moskou
De Tweede Kamer debatteert over Russische inmenging in de Nederlandse politiek. Ruim zestig jaar lang, van 1930 tot 1994, probeerde het Kremlin Nederlanders te beïnvloeden via Radio Moskou.
