Home Alle artikelen

Alle artikelen

Een overzicht van de artikelen die we recent hebben gepubliceerd.

Begin jaren zeventig was Nederland bang dat de wereld snel ten onder zou gaan. Het eerste rapport van de Club van Rome viel in vruchtbare aarde. Zelfs het bedrijfsleven maakte zich zorgen over het milieu.

In de jaren zeventig werden op een dag in Rotterdam twee demonstraties gehouden: de ene tegen de Amerikaanse interventie in Vietnam, de andere tegen de vestiging van hoogovens op de Maasvlakte. Een kort stuk van de route, op de Coolsingel, zouden de twee demonstraties zij aan zij gaan. Geen probleem. De Coolsingel is bijzonder breed, dus zou demonstratie een op de linkerrijbaan lopen en demonstratie twee op de rechter. Na een paar honderd meter bogen de demonstraties weer uit elkaar. 

Nu kenden velen in demonstratie een en twee elkaar: wie tegen hoogovens op de Maasvlakte demonstreerde, was ook tegen de Amerikaanse interventie in Vietnam, want Hoogovens was een kapitalistisch bedrijf en Amerikanen waren ook kapitalisten. U raadt dus al wat er gebeurde: na de kortstondige ontmoeting op de Coolsingel en de vrolijke uitwisseling van mensen, leuzen en spandoeken, ontstonden twee nieuwe demonstraties: een tegen de Amerikaanse interventie op de Maasvlakte en een tegen de vestiging van Hoogovens in Vietnam.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Begrijp het heden, begin bij het verleden: met HN Actueel lees je historische achtergronden bij het nieuws van nu. Je leest al voor €4,99 per maand.

Bovenstaand verhaal is apocrief, niet meer dan een fantasie van de deelnemers, want in werkelijkheid werden de demonstraties apart gehouden. Toch ‘herkennen’ veel demonstranten uit de jaren zestig en zeventig het verhaal, en nemen ze het voor waar aan.

In de politieke cultuur waarin deze demonstraties plaatsvonden, sloeg het rapport Grenzen aan de Groei van de Club van Rome geweldig aan. Dat rapport, geschreven door Dennis Meadows van het Massachusetts Institute of Technology (MIT) is bekend geworden als een vroege milieueffectrapportage op wereldschaal, maar appelleerde ook aan allerlei andere politiek-maatschappelijke onrust zoals die tot uiting kwam in de Rotterdamse demonstraties.

In het rapport komen bevolkingsgroei, grondstoffenverbruik, voedselproductie, industrialisatie en vervuiling aan bod. In alle vijf de sectoren zou de groei op korte termijn dramatische gevolgen hebben, waarschuwden de auteurs. Of het nu door voedselgebrek, vervuiling of de uitputting van grondstoffen zou komen, uiteindelijk zou de groei catastrofaal uitpakken. Begin eenentwintigste eeuw zou de wereld instorten.

Oorzaak van de ellende was de exponentiële groei. Hoewel er begin jaren zeventig nog weinig aan de hand was, zou de zaak binnenkort volledig uit de hand lopen, legde de Club van Rome uit met een voorbeeld van een exponentieel groeiende lelie: in een vijver groeit een waterlelie. De lelie verdubbelt elke dag zijn grootte. Als de lelie ongestoord kan groeien, bedekt hij in dertig dagen de gehele vijver en verstikt dan al het andere leven. Vraag: op welke dag is nog maar de helft van de vijver bedekt, en hoeveel tijd heb je dan om de lelie terug te snoeien? Antwoord: op dag 29 is de vijver half bedekt; je hebt nog één dag om in te grijpen.

Rond Grenzen aan de Groei ontstond een ware politieke koorts in Nederland. De publiciteit begon al ruim vóór het rapport in 1972 verscheen. De schrijver van het rapport, Meadows, werd in augustus 1971 door de journalist Wouter van Dieren naar Nederland gehaald voor een lezing. In de zomer van 1971 had de journalist Willem Oltmans lucht van de komst van het rapport gekregen. Hij maakte een documentaire over de Club van Rome. Er ontbrandde een fikse concurrentiestrijd tussen de beide journalisten, waardoor Nederland al vroeg kennismaakte met het rapport. Nog voor de documentaire was uitgezonden kwam het rapport door een initiatief van D66’er Hans van Mierlo in de Tweede Kamer ter sprake. 

Consumptiemaatschappij

Na de officiële verschijning in maart 1972 ging de publiciteitsgolf rond Grenzen aan de Groei onverminderd door. Behalve televisiedocumentaires en krantenstukken kwam er een tentoonstelling op het Weena in Rotterdam – met 40.000 bezoekers – en werden er congressen en symposia georganiseerd. Opmerkelijk was de rol van koningin Juliana. Zij opende de tentoonstelling op het Weena en nam het initiatief tot de conferentie Tussentijds bestek in het Koninklijk Paleis in Amsterdam in het voorjaar van 1973.

Een van de opmerkelijkste kanten van de publiciteit rond het rapport was de ‘pamflettenstrijd’ over de betekenis ervan. Allerlei organisaties publiceerden tussen 1971 en 1973 hun visie op het rapport. De kersverse Stichting Natuur en Milieu, de Stichting Club van Rome-Nederland, Milieudefensie en de liberale Telderstichting publiceerden ieder een eigen boekje over het rapport. Aan de Vrije Universiteit publiceerde een groep linksgeoriënteerde politicologiestudenten het boek Onrust langs de groeigrenzen. Zij omschreven de Club van Rome als een ‘rotaryclub voor het milieu’, een terechte kwalificering aangezien de club bestond uit topindustriëlen, hoge ambtenaren, en vooraanstaande wetenschappers. Oltmans tenslotte maakte twee kloeke bundels met maar liefst 125 interviews over de ‘Club van Rome-problematiek’ met prominenten uit politiek, wetenschap en cultuur uit de gehele wereld.

De populariteit van het rapport in Nederland zou uiteindelijk mythische proporties aannemen. In een afscheidsinterview in 1988 stelde W .C. Reij, directeur-generaal van het Nederlandse milieuministerie: ‘Ik meen dat liefst de halve wereldoplage in Nederland is verkocht.’ Volgens de Club van Rome zelf werden 250.000 van de 12 miljoen exemplaren in Nederland verkocht. Dat was 2 procent – nog steeds opmerkelijk veel voor zo’n klein land.

Grenzen aan de groei appelleerde in de inleiding aan de algemene gevoelens van onbehagen over de moderne consumptiemaatschappij: de verstedelijking, de vervreemding, drugsverslaving, de wapenwedloop, het machinefetisjisme, de toename van de criminaliteit, de secularisering en het wegvallen van het vertrouwen in autoriteiten. Als gemeenschappelijke oorzaak werd de economische groei aangewezen, want ‘al deze moeilijkheden schijnen groter te worden bij meer overvloed’.

Deze gevoelens van onbehagen koppelde het rapport aan een dramatische ‘één minuut voor twaalf’-stemming. Het opende met een citaat uit 1969 van Oe Thant, destijds secretaris-generaal van de Verenigde Naties. Hij gaf de wereld nog tien jaar om de onderlinge vetes terzijde te leggen, de wapenwedloop te beteugelen, het milieu te verbeteren en de bevolkingsgroei in toom te houden, omdat anders de problemen ‘duizelingwekkende afmetingen zullen hebben aangenomen en niet meer beheerst kunnen worden’. Zo bezien maakten de oorlog in Vietnam en de dreigende vervuiling van een hoogovenbedrijf deel uit van dezelfde wereldproblematiek.

Bovendien maakte de oliecrisis in 1973 het rapport wel erg actueel. ‘Manna uit de hemel voor de ontluikende milieubeweging,’ noemde de Engelse historica Anna Branwell de oliecrisis. Autoloze zondagen staan in het nationale geheugen gegrift als milieuvriendelijk antwoord op het plotselinge gebrek aan olie. Dat de crisis niet werd veroorzaakt door de uitputting van grondstoffen maar door de boze reactie van de OPEC-landen op de Nederlandse steun aan Israël, veranderde daar niets aan. De oliecrisis leek een voorafschaduwing van wat er zou gebeuren als de olie plotseling op zou raken. 

Vervuiling

De dreiging van energietekorten en vervuiling leek in het dichtbevolkte Nederland bovendien groter dan in andere landen. Milieuproblemen waren hier duidelijker merkbaar dan in dunbevolkte landen, waardoor het rapport hier meer aansloeg.

Een heel andere verklaring voor de massale aandacht gaf econoom Jan Tinbergen: ‘Tenslotte zijn we een religieus beïnvloed volkje, dat zich meer dan andere volken gewend is ethische en morele vragen te stellen,’ zei hij in NRC Handelsblad.

De Nederlandse reacties op het rapport waren overwegend positief. In een overigens kritisch commentaar betitelde de Stichting Maatschappij en Onderneming Grenzen aan de Groei als ‘een serieuze poging om te komen tot een aanvaardbare wereldhuishouding in de komende eeuwen’. Vrijwel iedereen vond dat de problemen die de Club van Rome signaleerde snel moesten worden aangepakt.

Toch vielen velen, inclusief sommige leden van de Club van Rome zelf, over de computermodellen die Dennis Meadows had gebruikt voor zijn berekeningen. Bram van der Lek van de Pacifistisch-Socialistische Partij zei daarover: ‘Het MIT-rapport is onwaarschijnlijk, maar de boodschap is duidelijk.’ Ondanks de krakkemikkige onderbouwing was iedereen het erover eens dat de vervuiling en de snelle bevolkingsgroei in de derde wereld ernstige problemen waren. Shell, DSM, Philips Unilever, Hoogovens, banken en universiteiten droegen in 1973 oplossingen voor die problemen aan in de brochure Werk voor de Toekomst. Volgens Wouter van Dieren was de brochure een ‘ongehoord’ positieve doorbraak in het denken over economische groei’.

De positieve inbreng van het bedrijfsleven in het milieudebat was opvallend. De tentoonstelling op het Weena in Rotterdam, bijvoorbeeld, was opgezet door de Rotterdamse Kamer van Koophandel. Zo’n 25 bedrijven deden mee, waaronder Agfa, Elsevier, Gist-Brocades, KLM, Organon, Philips en Shell. De VVD organiseerde in 1972 een milieuconferentie en besteedde in het partijblad Vrijheid en Democratie de nodige aandacht aan het rapport. De prominente VVD’er Frits Böttcher was zelfs lid van de Club van Rome.

Wel onderscheidden de reacties van ‘rechts’ zich duidelijk van die van ‘links’. Politici ter rechterzijde waren bang dat links een antikapitalistische uitleg van het rapport als breekijzer zou gebruiken voor een socialistische omwenteling. Volgens links was milieu niet meer te redden zonder socialistische omwenteling: het was hoog tijd voor een wereldwijde herverdeling van de welvaart. Uit Grenzen aan de Groei bleek immers dat economische groei in de derde wereld niet haalbaar was. Die voorstelling van zaken was Frits Böttcher een gruwel, waartegen hij fel ageerde. ‘Ombuigen van de maatschappij is helemaal niet nodig,’ kopte De Telegraaf in 1971 boven een interview met Böttcher. Volgens het bedrijfsleven en de liberalen betekende Grenzen aan de Groei niet het einde van de vrije ondernemingen of van de economische groei; die moest alleen een kwalitatieve verandering ondergaan.

Milieudefensie, in 1972 opgericht mede naar aanleiding van Grenzen aan de Groei, stelde in april 1997 dat de Club van Rome een ‘tweede jeugd’ verdiende. Dat kan, gezien het karakter van deze club, alleen als bedrijfsleven en milieubeweging samen optrekken. En in een hartstochtelijke oproep pleitte Sible Schöne, voorman van het Wereld Natuur Fonds, in het blad Milieudefensie van december 2002 voor het loslaten van het idee dat politiek en bedrijfsleven het milieu niet echt serieus nemen. De opbouw van een duurzame samenleving betekent volgens hem niet per se een principiële keuze voor zonne-energie en biologische of biodynamische landbouw. De milieubeweging moet een open oog hebben voor moderne, zuinige (bio)technologie en ‘een succesvolle op marktverandering gerichte samenwerking met ‘‘de oude vijand’’, het bedrijfsleven’. Als de Club van Rome een tweede jeugd verdient, dan deze.

Openingsbeeld: Actie van Milieudefensie op het dak van Shell in 1986.

Actie van Milieudefensie op het dak van Shell in 1986.
Actie van Milieudefensie op het dak van Shell in 1986.
Artikel

Nederland schrok van rapport Grenzen aan de Groei

Begin jaren zeventig was Nederland bang dat de wereld snel ten onder zou gaan. Het eerste rapport van de Club van Rome viel in vruchtbare aarde. Zelfs het bedrijfsleven maakte zich zorgen over het milieu. In de jaren zeventig werden op een dag in Rotterdam twee demonstraties gehouden: de ene tegen de Amerikaanse interventie in...

Lees meer
Interview

Danseres Debbie Jenner over twintig jaar aerobics

Twintig jaar geleden, in 1983, introduceerde Debbie Jenner aerobicdancing in Nederland. De danseres en zangeres zag de rage in Californië en vond dat Nederlanders ook rijp waren voor de nieuwe sport. ‘De mensen stonden in rijen te wachten om zich in te schrijven.’ Deze nieuwe manier van lichaamsbeweging werd een rage. Het meest in het...

Lees meer
Bezorgd over het eindeloze paren der Saracenen
Bezorgd over het eindeloze paren der Saracenen
Artikel

Bezorgd over het eindeloze paren der Saracenen

Het gevoel dat Nederland vol is, is niet alleen van deze tijd. Ook de middeleeuwse intellectueel maakte zich zorgen om de groeiende bevolking, zonder zich te storen aan de demografische realiteit. Tot schrik van de linkse goegemeente is in ons land een oud thema opnieuw – zoals dat zo mooi heet – bespreekbaar gemaakt. Het...

Lees meer
King wilde de kloof tussen wit en zwart Amerika dichten
King wilde de kloof tussen wit en zwart Amerika dichten
Artikel

De kloof tussen wit en zwart Amerika

De familieleden van de vermoorde burgerrechtenactivist Malcolm X klagen de politie van New York aan. Malcolm X streed in de jaren zestig tegen de rassenongelijkheid in de VS.

Lees meer
Artikel

Brieven maart 2003

In deze rubriek kunnen lezers hun mening geven over artikelen die in het Historisch Nieuwsblad verschenen zijn. De redactie behoudt zich het recht voor brieven in te korten. Reacties: Postbus 1528, 1000 BM Amsterdam of [email protected]. In het artikel ‘Verwacht’ (Historisch Nieuwsblad 2003/1) staat een storende fout. Daar zegt u dat de heer Duisenberg minister...

Lees meer
Für immer Hitler
Für immer Hitler
Column

Für immer Hitler

Een onaangenaam gevolg van de gebrekkige historische kennis van de gemiddelde politicus, journalist en televisiekijker is het pretentieuze, maar misleidende gebruik van historische analogieën om het heden te duiden. De meest gebruikte historische analogie betreft ongetwijfeld de opkomst van Adolf Hitler en nazi-Duitsland. Elke ambitieuze derderangs dictator is direct een ‘nieuwe Hitler’ die de wereldvrede...

Lees meer
Beledigde familieleden zijn een gevaar voor het koninklijk huis
Beledigde familieleden zijn een gevaar voor het koninklijk huis
Artikel

Beledigde familieleden zijn een gevaar voor het koninklijk huis

De beschuldigingen van prinses Margarita de Bourbon de Parme kunnen koningin Beatrix en haar familie in grote problemen brengen. Tijdens de Franse Revolutie wakkerde een beledigde achterneef de haat tegen de koning en koningin aan. Zij eindigden onder de guillotine. Lodewijk XVI werd in 1793, tijdens de Franse Revolutie, onttroond en onthoofd. Een van de...

Lees meer
Artikel

Tijdschrift: JAARBOEK VAN HET NIOD

Los nummer € 19,95. Telefoon: 0575-51 05 22 Sinds enkele jaren probeert het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie uit de schaduw van de Tweede Wereldoorlog te treden. Werd het instituut onder Loe de Jong volkomen in beslag genomen door veldslagen en vervolgingen, onder Hans Blom wil het zich ontwikkelen tot een centrum voor de geschiedenis van...

Lees meer
Recensie

Boeken top tien februari 2003

1. DE RAMP door Kees Slager Atlas, euro 29,952. AMERIKA. VOOR EN TEGEN door Maarten van Rossem Het Spectrum euro16,753. DE MANNEN VAN ’63 door Marnix Koolhaas en Jurryt van de VoorenVan Wijnen-Franeker, euro 27,504. HET AANZIEN VAN 2002 Het Spectrum, euro 14,505. DE RAMP, 1 FEBRUARI 1953, VIJFTIG JAAR LATER door Ad Zuiderent, Otto...

Lees meer
Recensie

Recent verschenen maart 2003

2002 ‘Historici hoor je wel eens spreken over “de korte twintigste eeuw”. Die zou pas in 1914 zijn begonnen, en met de val van de Muur in 1989 alweer zijn tijd hebben gehad. De negentiende zou juist weer heel lang hebben geduurd: van de Franse revolutie tot aan het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Voor...

Lees meer
Recensie

Last van de oorlog

‘Eerst was er de oorlog, daarna het verhaal van die oorlog. De oorlog was erg, maar het verhaal maakte de oorlog nog erger.’ Met deze woorden begon de historicus Chris van der Heijden zijn boek Grijs verleden (2001), waarmee hij een geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog in Nederland wilde schrijven die niet was gekleurd door...

Lees meer
Recensie

EEN VREEMDELING OP DE WEGEN. HET LEVEN VAN LODEWIJK VAN DEYSSEL VANAF 1890

De tachtigste verjaardag van Lodewijk van Deyssel (1864-1952), gevierd met een receptie in het Haarlemse Hotel Lion d’Or, werd door niet meer dan achtentwintig genodigden bezocht. Dat geringe aantal kan worden verklaard uit de deplorabele toestand waarin Nederland zich in september 1944 bevond. Er was geen officieel cadeau; in plaats daarvan schonk Godfried Bomans de...

Lees meer
Loginmenu afsluiten