Home Alle artikelen

Alle artikelen

Een overzicht van de artikelen die we recent hebben gepubliceerd.
Hét boek over censuur in Nederland is geschreven door Wim Hazeu, en heet Wat niet mocht. Dit overzicht uit 1972 gaat over vrijheidsbeknotting in de journalistiek en de literatuur. Hazeu besteedt aandacht aan de schrijver en uitgever J. van Keulen, die onder de naam Han B. Aalberse zijn Bob en Daphne-boeken schreef. Het deeltje Liesbeth en de wereld van Bob en Daphne werd door de rechter tot pornografie bestempeld. De Groningse historicus Antoon de Baets hanteert in zijn volumineuze boek Censorship of Historical Thought een strakkere definitie van censuur. En dat was ook wel nodig, want hij behandelt de hele wereld. De Baets heeft drie typen censuur geïnventariseerd: historici die gecensureerd of vervolgd worden vanwege hun geschriften over geschiedenis, niet-historici die over geschiedenis schrijven en historici die last krijgen om iets anders dan hun publicaties over geschiedenis. Zo op het eerste gezicht lijkt deze classificatie nogal muggenzifterig, maar vanwege de encyclopedische en dus naar volledigheid strevende opzet van het boek moest duidelijk gemaakt worden wat buiten het kader viel.

In zijn inleiding beschrijft De Baets een fragment uit de beroemde film Schindler’s List. Een jood staat in de rij om een felbegeerde ‘blauwe kaart’, het bewijs van onmisbaarheid, te verkrijgen. Als hij aan de Duitse soldaat vertelt leraar geschiedenis te zijn, krijgt hij zijn kaart niet; in plaats daarvan wordt hij bijna naar het concentratiekamp gestuurd. Hij wordt pas gered als Schindler weet aan te tonen dat hij metaalbewerker is.
 

Acht jaar werkkamp

De Baets geeft een overzicht van uitspraken en geschriften van historici die werden gecensureerd en inventariseert daarmee hoe gevaarlijk het wereldwijd is om historicus te zijn. De lemma’s in zijn boek zijn per land geordend en dus zit je al gauw te lezen wat er over Nederland in staat. Jan de Vries, die in 1946 zijn post als hoogleraar Germaanse talen moest opgeven vanwege collaboratie met de nazi’s, is de eerste in een rijtje historici die last hebben gekregen van censuur vanwege hun publicaties over de Tweede Wereldoorlog. Het enige niet holocaustgerelateerde voorbeeld van censuur in Nederland betreft Dirk Engelen, die in 1995 moeilijkheden ondervond met zijn boek over de BVD.

De lezer heeft inmiddels begrepen dat De Baets alleen censuur door de officiële instanties behandelt, want historici die een publicatieverbod en zelfs een spreekverbod krijgen naar aanleiding van onderzoek naar bedrijfsgeschiedenissen zijn er legio. De Baets had overigens wel iets duidelijker onderscheid kunnen maken tussen censuur en vervolging daarvan. In Nederland krijgen historici soms problemen vanwege hun uitspraken, maar vervolging met gevangenisstraf of erger is toch weer iets anders. In vergelijking met de Russische historicus/journalist Vladimir Osipov die eind jaren vijftig protesteerde tegen de vernietiging van monumenten en daarom acht jaar naar een werkkamp werd gestuurd, is het akkefietje van Engelen c.s. nauwelijks meer dan een ambtelijk meningsverschil.

Maar censuur is censuur. De encyclopedie van De Baets biedt een uitstekend aanleiding je de vraag te stellen welk historisch onderzoek het meest op weerstand stuit en waarom. In dat verband is vergelijking van Nederland met het overzicht dat De Baets van België geeft al interessant. Daar is het niet in de eerste plaats de Tweede Wereldoorlog die de gedachtenpolitie bezighoudt – hoewel België in tegenstelling tot Nederland een kleine traditie van holocaustontkenning heeft –, maar ook de koloniale geschiedenis met Congo.

Op basis van dit boek valt voorzichtig te constateren waar de pijngrens in de verschillende landen ligt: in de Verenigde Staten en Europa ontstaan vaak problemen als het buitenland is betrokken – Duitsland, Vietnam, Afrika – terwijl Afghanistan en al die andere landen die De Baets in kaart brengt hun eigen, nationale taboes hebben. Dat het taboe bijna altijd te maken heeft met een emancipatieproces, ligt voor de hand. Maar dankzij Censorship of Historical Thought weten we dat historici daar de prijs voor betalen.

Hans Renders is verbonden aan de sectie Journalistiek van de Rijksuniversiteit Groningen.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Begrijp het heden, begin bij het verleden: met HN Actueel lees je historische achtergronden bij het nieuws van nu. Je leest al voor €4,99 per maand.
Recensie

CENSORSHIP OF HISTORICAL THOUGHT. A WORLD GUIDE, 1945-2000

Hét boek over censuur in Nederland is geschreven door Wim Hazeu, en heet Wat niet mocht. Dit overzicht uit 1972 gaat over vrijheidsbeknotting in de journalistiek en de literatuur. Hazeu besteedt aandacht aan de schrijver en uitgever J. van Keulen, die onder de naam Han B. Aalberse zijn Bob en Daphne-boeken schreef. Het deeltje Liesbeth...

Lees meer
Artikel

De Vooruitgang: In roomboter gebakken spreeuwen

Proefschriften, lezingen of artikelen kunnen ons beeld van het verleden ingrijpend veranderen. Met zijn studie naar de vangst van klein gevogelte in de provincies Zuid- en Noord-Holland ontdekte Ignaz Matthey dat Nederland een belangrijk vogelarijland is geweest. ‘De aanleiding voor mijn onderzoek was eigenlijk vrij triviaal. Ik kocht op een veiling een partij bladmuziek. Daar...

Lees meer
Artikel

Het Hoge Woord: De angst voor geweld is een recent fenomeen

Onveiligheid in Nederland was een van de belangrijkste thema’s in de afgelopen verkiezingscampagnes. De Nederlandse burger is niet meer veilig op straat. Maar inwoners van middeleeuwse steden hadden veel meer reden zich druk te maken om geweld over straat of in de kroeg. Op de avond van 6 mei 2002 wemelde het van de deskundigen...

Lees meer
Artikel

‘Made in Germany’

Meer dan een eeuw stond het keurmerk ‘Made in Germany’ voor degelijkheid, precisie, veiligheid en technische perfectie. Maar het afgelopen decennium heeft het zijn oorspronkelijke bijklank weer teruggekregen: een waarschuwing voor goedkope en inferieure producten. Onder de titel ‘Krise – Made in Germany’ zond de Duitse publieke omroep een jaar geleden een televisiedebat uit. Het...

Lees meer
Grieken en Romeinen zagen euthanasie als ‘goed sterven’
Grieken en Romeinen zagen euthanasie als ‘goed sterven’
Artikel

Grieken en Romeinen zagen euthanasie als ‘goed sterven’

Griekse helden sneuvelden eervol in de strijd, rechtschapen Romeinse keizers mochten sterven in bed. Stoïsche filosofen zagen de dood als bevrijding van het domme gewone volk. Euthanasie – wel-sterven – was voor hen geen uitweg uit het lijden, maar een zelf verkozen, passende bekroning van het leven. Op de vooravond van kerstmis 2002 bevestigde de...

Lees meer
De ontdekking van DNA zorgde voor grote maatschappelijke onrust
De ontdekking van DNA zorgde voor grote maatschappelijke onrust
Artikel

De ontdekking van DNA zorgde voor grote maatschappelijke onrust

In april 1953 publiceerden de natuurwetenschappers Watson en Crick een opzienbarend artikel in het tijdschrift Nature. Hun ontrafeling van de structuur van DNA stond aan de basis van het moderne genetisch onderzoek. Emeritus hoogleraar genetica Dirk Bootsma volgde de ontwikkelingen in het vakgebied op de voet: ‘We hebben veel aan voorlichting gedaan; ik denk dat...

Lees meer
Artikel

Beeldgeheim februari 2003

Een onbekende historische foto. Is het verhaal erachter te vertellen? Dichters Ilja Leonard Pfeijffer en Ingmar Heytze doen een poging. `De helm van de soldaat doet sterk denken aan het model van de Duitse helmen in de Tweede Wereldoorlog,’ peinst Pfeijffer, `maar de foto ruikt ouder dan dat. Het licht valt op de manier zoals...

Lees meer
Column

P.H. Ritter jr

Toen de biografie in de jaren zeventig nog een braakliggend terrein was in Nederland, en zelfs onze grootste zonen het zonder levensbeschrijving moesten doen, was Jan van Herpen al in de weer met de vrijwel vergeten P.H. Ritter jr (1882-1962).         Ritter was nogal rechts, de Groot Nederlandse gedachte sprak hem buitengewoon aan. Hij schreef proza...

Lees meer
Recensie

‘DE ONDRAGELIJKE STOUTHEID DER WEGLOPERS’. MARRONAGE EN KOLONIAAL BELEID IN SURINAME 1667-1768

De eerste afbeelding in dit boek, van een in gedachten verzonken wegloper, geeft het dilemma van de Surinaamse marron beter weer dan de vele pagina’s tekst die erop volgen. Eenzaam en verlaten lijkt hij zijn opties te overwegen. Zal hij teruggaan naar de zekerheid van het plantagebestaan, met als nadelen de harde veldarbeid, de strenge...

Lees meer
Willem Drees.
Willem Drees.
Artikel

Het Den Haag van Willem Drees

Den Haag en Drees zijn sterk met elkaar verbonden. Neerlands bekendste politicus woonde en werkte er van 1910 tot aan zijn dood in 1988.         Willem Drees (1886-1988) was een strikt en nauwgezet man, die weinig losliet over zijn persoonlijk leven. Veel is over hem geschreven, maar een echte biografie is er nog steeds niet, al...

Lees meer
Recensie

DE GEMASKERDE EEUW

De Nederlandse negentiende eeuw is een gemaskerde vrouw. Gemaskerd werd zij door haar twintigste-eeuwse erfgenamen. Die kenschetsten haar als burgerlijk, streng en star en diskwalificeerden haar als een periode van literair verval. Marita Mathijsen hoorde dit verhaal keer op keer, tijdens de lessen Nederlands op de middelbare school en gedurende haar studie. Ze was het...

Lees meer
Artikel

Mijn verhaal: ‘De Japanner legde zijn rijst in de wc en trok door’

Na de Japanse aanval op de Amerikaanse marinebasis Pearl Harbour, 7 december 1941, begon de Tweede Wereldoorlog ook voor de bevolking van het toenmalige Nederlands-Indië. Connie Suverkropp (70) maakte als tienjarig meisje de binnenkomst mee van de Japanse stoottroepen op Java. ‘Mijn vader wist dat er iets zou gebeuren. Daarom had hij achter in de...

Lees meer
Loginmenu afsluiten