Alle artikelen
In 1911 vond de Boerenbond het de hoogste tijd om de ‘drinkgewoonten ten plattelande’ stevig de kop in te drukken. Want die gewoonten leidden tot een armoedig en kwijnend bestaan, ‘zoo menigvuldig en zoo algemeen onderhouden’ waren ze. Bij koop en verkoop werd gedronken. Op de markt werd gedronken. Bij vergaderingen, verpachtingen of feesten. Bij familieaangelegenheden, van doop tot dood, en bij nog veel meer: ‘Zonder sterken drank – jenever, brandewijn, bitter citroen, boerenjongens of welken naam hij ook draagt – meent men daar niets te kunnen en te mogen doen.’ De Boerenbond wond zich er zo over op dat hij een brochure uitgaf, De drinkgewoonten ten plattelande en wat er tot hare bestrijding kan worden gedaan. En de bond had gelijk. Er werd wat af gezopen in Nederland.
Altijd al trouwens – als het niet was omdat water ondrinkbaar smerig was, dan wel omdat aan alcohol magische werkingen werden toegeschreven. Een borrel verfriste bij hitte en verwarmde bij kou, hij sterkte en staalde ’tot allen arbeid’, was een voorbehoedmiddel en beschermde tegen ziektes. Het geloof in de heilzame krachten van drank verdween weliswaar in de twintigste eeuw, maar de gewoontes bleven. Evenals de waardering voor de smaak, en de roes die hij teweegbracht.
Toch liep niet het hele land de hele dag liederlijk te brallen en lag ook niet iedereen onder de bomen zijn roes uit te slapen. Dat had verschillende oorzaken. Ten eerste de financiën: in de eerste helft van de twintigste eeuw was sterkedrank voor veel mensen te duur om er grote hoeveelheden van te kunnen innemen. Vanaf 1875 was de jenever door accijnsverhogingen flink duurder geworden. In het vissersdorp Egmond aan Zee schonk de familie Buis alleen nog bij speciale gelegenheden jenever. Voor een 25-jarige bruiloft zamelde men de drank in via relaties. Bij geboorten, nieuwjaar en huwelijken werd ofwel door vrienden en vriendinnen geld gelapt voor een paar maatjes (vijf à zes borrels) jenever, of ging het feestvarken zelf met de pet rond. In andere families was het niet anders. Een slijter had het dorp niet, wel een kroeg: de maatjes voor de borrels thuis werden aan de achterdeur verkocht.
Verder was het drinken van een glaasje aan talloze ongeschreven regels gebonden. Daardoor ontwrichtte het drankgebruik de maatschappij niet, hoewel alcoholisme ongetwijfeld voorkwam. Door de week drinken was bijvoorbeeld uit den boze, zeker overdag – uitzonderingen als bruiloften en begrafenissen daargelaten.
Wat je dronk en hoeveel hing verder af van de gelegenheid. Bij een geboorte hoorde veel drank. De aanstaande vader begon al tijdens de bevalling te drinken, net als de baker. Tijdens de kraamvisite ging de brandewijnkom rond of ging men aan de kandeel (warme wijn met kaneel, kruidnagel, suiker en veel eierdooiers). De baby zelf werd, eenmaal ter wereld, trouwens ook rustig gehouden met brandewijn.
Nieuwjaar was ook een goede aanleiding. De mannen dronken op 1 januari boerenjongens en jenever, de vrouwen boerenmeisjes of een glaasje rood: bessenjenever met suiker. Dezelfde dranken waren geliefd op verjaardagen, hoewel daar ook advocaat, zoete wijn en vruchten op brandewijn in de smaak vielen. De hoeveelheid drank hing af van het geloof. Katholieken dronken meer dan protestanten.
Bij sommige gelegenheden werd extreem gezopen. Zo ging het mannelijk deel van de nabestaanden na een Twentse begrafenis fiks aan de jenever om ‘het liek te verzupen’. Het dodenmaal en bijbehorende drank zijn overigens niet uitsluitend een Twents gebruik. Niet voor niets sprak men in de achttiende eeuw al van ‘grafbruiloften’. Kerkenraden verzetten zich tegen het drinken van het ‘leedbier’, maar het hielp weinig. Vanaf 1950 explodeerde het Hollandse alcoholgebruik: de welvaart steeg en de sociale controle verminderde. De hoeveelheid genuttigde pure alcohol nam toe van zo’n twee liter per hoofd in 1950 naar ruim acht in 1975. Sinds er met enige zekerheid iets over te zeggen viel, was de hoeveelheid nog nooit zo groot geweest. En veel hoger zou het daarna ook niet worden. Het gemiddelde alcoholgebruik is nog altijd om en nabij de 8,2 liter. Binnen de Europese Unie staan we daarmee trouwens op een geruststellende elfde plaats.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Lifestyle & trends: Boerenjongens en leedbier
De hotspots van achttiende-eeuws Parijs. Lekker weg in de jaren dertig. Haute couture in de Middeleeuwen. Trends zijn van alle tijden. Culinaire avonturen, mode, wonen en uitgaan door de eeuwen heen. In 1911 vond de Boerenbond het de hoogste tijd om de ‘drinkgewoonten ten plattelande’ stevig de kop in te drukken. Want die gewoonten leidden...
Mijn Verhaal: ‘De mensen zongen al “Oranje boven” op straat’
Na de verovering van Antwerpen door de geallieerden ging op 5 september 1944 het gerucht dat ook Nederland elk moment kon worden bevrijd. Tienduizenden NSB’ers vluchtten op deze Dolle Dinsdag halsoverkop naar Duitsland. Onder hen was ook de toen driejarige Frans van Hoof. ‘De drukte op het perron in Deventer was verschrikkelijk. Overal krijsende kinderen,...
De historische kinderboeken van 2002/2003
Spanning, geweld en romantiek kenmerken de huidige historische jeugdroman. Toch lukt het sommige auteurs ook om tot de belevingswereld van hun hoofdpersonen door te dringen. In de strijd tegen de Spaanse koning Filips II verplaatsten de Geuzen zich ’s winters op schaatsen, leren we uit Oorlog op het ijs van Bies van Ede. Scheurbuik bestrijd...
Het hoge woord: De kiezer is assertiever geworden
De kritiek op de onproductiviteit en eenzelvigheid van het parlement is bijna zo oud als het parlement zelf. Dat is geen reden om die kritiek niet serieus te nemen, maar wel om crisisgevoelens te relativeren. Het zou zorgelijker zijn als er géén kritiek was. Prinsjesdag markeerde tot de grondwetsherziening van 1983 de officiële opening van...
De ontbinding van de rooms-katholieke Kerk
Vijftig jaar geleden nog vierden tienduizenden katholieken uitbundig het honderdjarig herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in Nederland. Dit jaar ging het jubileum van deze gebeurtenis geruisloos voorbij. Het katholieke geloof in Nederland zit in een vrije val. Binnen enkele generaties zal van de rooms-katholieke Kerk niet veel meer over zijn dan een orthodoxe sekte. In...
1453: de val van Constantinopel
De verovering van Constantinopel door de Ottomanen, op 29 mei 1453, is dankzij historische mythes van zowel christenen als moslims de geschiedenisboekjes in gegaan als een gebeurtenis van groot belang. Ze zou het begin inluiden van 'de Nieuwe Tijd'. Maar in werkelijkheid was '1453' geen wereldschokkend evenement.
Een problematisch bouwwerk
Op 24 september 1973 werd in Utrecht onder luid protest het hoofdgebouw van megacomplex Hoog Catharijne geopend. Ingenieur A. Feddes was als directeur van projectontwikkelaar Empeo van het begin af aan betrokken bij de schepping van het omstreden bouwwerk. Dertig jaar na de feestelijke opening van Hoog Catharijne lijkt Feddes zich nog tot in detail...
Geschiedenisonderwijs in het nieuwe Zuid-Afrika
Voor het eerst moet in Zuid-Afrika een generatie worden aangeleerd wat apartheid inhield. Geschiedenis lijkt daarvoor het geschikte vak, maar juist geschiedenis heeft in Zuid-Afrika een slechte reputatie. En de bevolking schijnt het verleden liever te willen laten rusten dan haar kinderen ermee lastig te vallen. `Wie weet nog wat hij deed op de dag...
Studentenverenigingen kennen een lange traditie van drank en ontgroeningen
Voor de opkomst van de massa-universiteit was studeren een exclusieve aangelegenheid. Studenten beschouwden zich als een gemeenschap die buiten de samenleving stond. Vanaf het prille begin verenigden ze zich in clubs, die, alle drank en braspartijen ten spijt, de elite moesten voorbereiden op haar volwassen bestaan. In de Nederlandse studentensteden zie je ze door de...
Beeldgeheim september 2003
Een oude foto. Wat is het verhaal erachter? Voormalig leadzangers en dichters Thé Lau van de Scene en Rick de Leeuw van de Tröckener Keks doen een poging. ‘De foto is om twee redenen lichtelijk frustrerend,’ verzucht Thé Lau. ‘Ik kan de uniformen niet thuisbrengen, en ik zou graag iets meer van de auto willen...
Brieven
Beeldgeheim De foto van ‘Beeldgeheim’ (Historisch Nieuwsblad 2003/3) had ik gezien in Kijkend naar Holland… 1900-2000 van Jos van der Lans en Herman Vuijsje, op bladzijde 92. Het eerste voetbalradioverslag: ‘Elf maart 1928 is een gure dag.’ Wedstrijd: Holland-België Plaats: Olympisch Stadion Reporter: AVRO-Telegraafjournalist Han Hollander Uitslag: 1-1. W.F. Welagen, Beverwijk De foto dateert dus van 11...
Boeken top tien juni 2003
1. KONINGIN NOOR VAN JORDANIE door Koningin Noor Arena, Euro 22,50 2. HET 40-45 BOEK door Erik Somers en René Kok Waanders, Euro 14,50 3. OORLOG IN IRAK door Charles Groenhuijsen Balans, Euro 13,50 4. EUROPA’S KOLONIALE EEUW door Henk Wesseling Prometheus, Euro 24,95 5. KAMP AMERSFOORT door Geraldien von Frijtag Drabbe Kunzel Mets en Schilt, Euro 25,00 6....