Alle artikelen

De eenzaamheid van deze jaren heeft een definitieve stempel gedrukt op Willems persoonlijkheid. Ook zijn fysieke gesteldheid zat hem in de weg: de prins had geen sterke constitutie en was bovendien gebocheld. Innemend was hij niet; hij moest het vooral hebben van persoonlijke gedrevenheid. De prins liet zich daarbij sterk leiden door religieuze denkbeelden, wat later tot uiting kwam in zijn strijdkreet `Pro religione et libertate’ – `Voor religie en vrijheid’. Hoewel hij oprecht overtuigd was van een protestantse missie, diende deze vooral propagandadoeleinden.

Vooralsnog was de prins vrij machteloos, totdat zijn kansen in 1672 plotseling keerden. Willem maakte handig gebruik van de dreigende volksopstand na de invasie van de Republiek door Franse en Münsterse troepen. Daarnaast hielp hij het lot zelf een handje met de coup tegen de gebroeders De Witt, resulterend in de gruwelijke moordpartij op het Buitenhof. Onder hevige druk uit binnen- en buitenland werd Willem door de provincies als stadhouder hersteld.       

Binnen enkele jaren wist hij zelfs meer macht te vergaren dan enige andere prins van Oranje voor of na hem. De decentrale bestuursinrichting van de Republiek bood de stadhouder de mogelijkheid via gunstelingen in de provincies, leger en vloot de besluitvorming verregaand te beïnvloeden. In de Staten-Generaal, tot slot, wist hij via Secrete Besognes – geheime commissies waarin de besluiten werden voorgekookt – al evenzeer zijn eigen zin door te drijven. In tegenspraak met de titel `koning-stadhouder’, die hij verwierf bij zijn troonsbestijging in Engeland, was Willem eerder koning van de Republiek en stadhouder in Engeland.

Voor de ontwikkeling van goed leiderschap kan een krachtige opponent zeer nuttig zijn. In Lodewijk XIV vond Willem de machtigste man van zijn tijd tegenover zich. Lodewijk was in 1643 op vierjarige leeftijd koning geworden, om pas met zijn overlijden 72 jaar later in 1715 van de troon te verscheiden. De Zonnekoning staat vooral bekend als een absolutistisch vorst, vaak gesymboliseerd door de uitspraak `L’état c’est moi’ – waarvan overigens niet duidelijk is of deze daadwerkelijk van hem is. Ook aan dat absolutisme wordt tegenwoordig wel eens getwijfeld. Macht was in Frankrijk wel beduidend anders georganiseerd dan in de Republiek; in wezen was er sprake van een kabinet geleid door de koning. Zijn invloed op het beleid was dus groot, maar een masterplan stak er niet achter.

Het voornaamste probleem van Lodewijk XIV waren de dynastieke verwikkelingen in met name Spanje, waarop hij wel móést reageren. De koning was namelijk in 1660 getrouwd met Maria Teresa, een dochter van de Spaanse koning Filips IV, en Lodewijk meende dat zijn kinderen daarom aanspraak hadden op de Spaanse troon. Frankrijk was overigens niet uit op Europese hegemonie, maar wilde in de eerste plaats veilige grenzen voor zichzelf. Het bedreigde de Republiek in de Zuidelijke Nederlanden. Deze buffer tussen de twee landen stond onder Spaans bestuur, maar in het gebied heerste in feite een machtsvacuüm.

Frankrijks geopolitieke macht was in de tweede helft van de zeventiende eeuw de grootste in Europa. Recente studies benadrukken vooral het enorme potentieel van het leger, een militair-industrieel complex dat zijn weerga niet kende. Een dergelijk kostbaar opgebouwd staatsapparaat van 300.000 à 400.000 manschappen kon bijna niet ongebruikt blijven, en dat verklaart wellicht voor een deel de agressieve houding van de Franse koning.

Erg succesvol was hij echter niet, en hier ligt de grote paradox van Lodewijks bewind. In bijna al zijn oorlogen – de koning verkeerde bijna vijftig jaar van zijn lange heerschappij in staat van oorlog – greep hij als eerste naar de wapenen, waarna hij vervolgens het initiatief uit handen gaf. Welbeschouwd leverde zijn strijd Lodewijk zelden territoriumwinst op, behalve in het noordoosten. Maar in de ogen van de tijdgenoten onderstreepte de koning er zijn dynastieke aanspraken mee, en vooral zijn spilfunctie in het Europese statensysteem: men kon niet om hem heen.

De oorlog tegen de Republiek van 1672-’78, ingeleid door het `rampjaar’, is waarschijnlijk Lodewijks grootste vergissing geweest. Niet alleen bracht deze Willem III het leiderschap van de Republiek, hij verwittigde Europa ook van de Franse ambities. Vanaf dat moment was het niet moeilijk coalities te vinden die die moesten tegengaan – de levenstaak die de stadhouder zich oplegde. Op dit anti-Franse podium bouwde Willem III vervolgens verder aan zijn eigen Europees-protestantse zaak, nog verstevigd door zijn huwelijk met de Engelse prinses Mary Stuart in 1677.

De kundige wijze waarop Willem leiding gaf aan een steeds wisselende coalitie maakt hem tot meester in de diplomatie van zijn tijd, iets wat huidige grootheden op dit vlak als Henry Kissinger erkennen. Oorlogen wist hij er echter niet mee te voorkomen. Integendeel, ook gedurende Willems leven verkeerde de Republiek meer in oorlog dan in vrede. De grote vraag blijft of hij daarmee op termijn niet de solide financieel-economische situatie van zijn land ondermijnde.

De bestijging van de Engelse troon in 1689, na de Glorious Revolution, bood Willem behalve prestige tevens meer onafhankelijkheid en de middelen om in zijn strijd te volharden. Dit versterkte zijn eigen ambities als krijgsheer. De bronnen, bijvoorbeeld de dagboeken van zijn secretaris Constantijn Huygens, wekken de indruk dat hij vrijwel voortdurend op weg was van of naar het slagveld, of in een legerkamp over kaarten gebogen zat. Hier was hij duidelijk in zijn element, niet tussen mensen met culturele verfijning. Dat hij zich uitsluitend in deze machowereld op zijn gemak voelde – getuige ook de diverse hechte vriendschappen die hij er sloot – versterkte overigens de geruchten over zijn homoseksuele geaardheid.

Hoe anders was het leven van Lodewijk XIV, meester van zijn eigen lot en beeldvorming. In de eerste plaats was er het machtige hof in Versailles, waar alleen al in de top ruim twaalfhonderd mensen meedraaiden. Over de verwikkelingen daar zijn vele boeken geschreven, waarin pracht, praal en propaganda (naast de onvermijdelijke seksschandalen) overheersen. Beter dan wie ook besefte de koning de waarde van zelfpromotie, en daarom spreekt hij nog altijd tot de verbeelding. Hij liet Frankrijk bijvoorbeeld letterlijk opnieuw in kaart brengen door een team van cartografen, met als resultaat een automatische vergroting van het territorium met eenvijfde!

Daarentegen weten alleen experts de betekenis die Willem III had voor het behoud van het Europese statenstelsel op waarde te schatten. De slag om de populariteit miste hij reeds tijdens zijn leven, getuige bijvoorbeeld de moordaanslagen op Engelse bodem, waar hij sowieso weinig geliefd was. Enige waardering door Engelse historici vanwege zijn grote constitutionele bijdrage kwam pas later.

Hoewel Willems interventie in de Engelse politiek in de vorm van een invasie – een ongewis avontuur – in de wereldgeschiedenis nog altijd ongekend is, straalde de `glorie’ ervan nauwelijks af op zijn persoon. Als persoon was en bleef Willem vooral saai. Hij bracht zijn dagen bij voorkeur door met met jagen in afzondering, bijvoorbeeld op Paleis Het Loo.

Willem en Lodewijk zaten aan elkaar geketend in een eigentijdse wapenwedloop. Ze hitsten elkaar op om hun eigen positie te versterken. Ondanks de wisselende combinaties van bondgenoten waren zij de grote protagonisten van hun tijd; Europa zuchtte onder hun oorlogsjuk. Frankrijk zelf raakte op den duur financieel uitgeput en de Republiek kon maar met moeite bijblijven. Lachende derde werd uiteindelijk Engeland, dat in de achttiende eeuw het Britse wereldrijk kon vestigen.

Willems dood – hij viel van zijn paard, dat struikelde over een molshoop – was al even weinig elegant als de meeste aspecten van zijn leven. Hij werd zonder ceremonieel begraven, wellicht in overeenstemming met de eenvoud van zijn persoon, maar een koning-stadhouder onwaardig. Willems belangrijkste erfenis bestond toepasselijk genoeg uit een nieuwe ronde in de strijd om de macht in Europa: de Spaanse Successieoorlog. Maar de uitkomsten van deze oorlog vormen wel de grondslag van het huidige Europese statenstelsel.
_{Afbeelding: Koning van Engeland Willem III (circa 1690)}