Alle artikelen
300 en 196 p. Verloren, euro 23,00 en 15,00
‘Ik beloof dat ik enkel bied hetgeen ik over de heiligen in geschriften heb aangetroffen. Voor zover dat in mijn kunnen ligt, naai ik er niets aan, wijzig ik niets, verbeter ik niets naar mijn persoonlijk inzicht, laat ik niets wegvallen, maar bericht ik alles in zijn geheel en ongeschonden.’ De jezuïet Bollandus stond in 1643 aan de basis van de Acta Sanctorum. Om de heiligenverering beter te kunnen verdedigen tegen de protestantse kritiek werd de historische stofkam door de hagiografische teksten gehaald. Bij de start van de uitgave zette hij de beginselen van de historische tekstkritiek uiteen. In de Nederlandse vertaling klinkt het trefzeker: met een zuivere en gedegen aanpak van de bronnen – ‘niets eraan naaien’ – komt een historicus een heel eind.
Er zijn meer van die programmatische zinnen te vinden in dit mooi uitgegeven Belgisch-Nederlandse overzicht van de geschiedschrijving in de Nederlanden, samengesteld voor studenten aan de Open Universiteit. De redacteuren willen geen portrettengalerij bieden van ‘grote’ historici. Dat is maar goed ook, want die zijn in het Nederlandse taalgebied niet zo dik gezaaid. Het gaat de auteurs om een aantal historische genres die tussen 1500 en 2000 voor het voetlicht zijn gekomen. Om enkele voorbeelden te noemen: van de strikt chronologische annalen uit de zestiende en zeventiende eeuw via de probleemgerichte ‘dissertaties’ – de voorlopers van de huidige monografie – uit de late achttiende eeuw tot aan de essays van de huidige tijd.
Je kunt het boek lezen als een cultuurgeschiedenis van de Nederlanden aan de hand van al die historische broedsels, en tegelijkertijd is er de mogelijkheid om stil te staan bij alles wat er in de loop der eeuwen in de historische gereedschapskist terecht is gekomen: gezond verstand, literair vakmanschap, eruditie, inlevingsvermogen, engagement, professionaliteit, distantie, ironie en nog veel meer.
Doe-het-zelfpakket
Naast een bundel artikelen van de hand van specialisten is er een apart boekje met voorbeelden van de diverse genres. Ze laten zich niet lezen op een doorzakbank met een goed glas wijn binnen handbereik. Zoals dat altijd met bundels gaat, zijn de artikelen van wisselende kwaliteit. Het is een doe-het-zelfpakket. Wie zich met noeste studie door de woordenbrij heen worstelt, stuit wel op enkele lucide ideeën en mooie citaten.
De Leuvense historicus Jo Tollebeek bijvoorbeeld komt met een gedegen artikel over het essay – letterlijk: het probeersel – een genre dat de laatste twintig jaar populair is onder historici. Bekende patrons als Kossmann, Wesseling en Blom beschikken over een essayistische, soms ironiserende schrijftrant. Ze gaan afstandelijk te werk en willen niet betrapt worden op een grote betrokkenheid bij hun onderwerp. Kossmann zegt in zijn overzichtswerk De Lage Landen 1780-1980 met zoveel woorden dat in de ironische geschiedschrijving ‘mislukkingen, vergissingen en – onmogelijk woord, onmogelijk begrip, maar hoe onmogelijk ook, onvermijdelijk – toevalligheden’ een plaats krijgen.
Kossmann houdt zich verre van de traditionele vaderlandse geschiedenis en zijn vergelijkingen tussen de noordelijke en de zuidelijke Nederlanden zou je inderdaad essayistisch kunnen noemen. Dat geldt ook voor iemand als de huidige NIOD-directeur Hans Blom. Zijn pleidooi om de Tweede Wereldoorlog nu eens een keertje niet vanuit het goed-foutperspectief te bekijken deed in de jaren tachtig zoveel stof opwaaien, omdat hij een afstandelijkheid bepleitte waar veel mensen nog niet aan toe waren.
Het probleem van deze ‘essayistische’ aanpak is dat die vaak blijft steken in een gedachtespel dat onder vakgenoten goed valt, maar daarbuiten niet altijd even goed wordt begrepen. De historicus heeft genoeg aan scherven, het grote publiek ziet toch liever een leuke vaas. Zo bezien is de Palimpsest bij uitstek een postmodern boek. De lezer krijgt losse genres geserveerd, met de nadrukkelijke mededeling dat hier niet de vooruitgang van de geschiedwetenschap in het geding is. Het is dus voor ieder wat wils: stel je eigen fusion-geschiedenis van de geschiedschrijving samen.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
DE PALIMPSEST. GESCHIEDSCHRIJVING IN DE NEDERLANDEN 1500-1800
300 en 196 p. Verloren, euro 23,00 en 15,00 ‘Ik beloof dat ik enkel bied hetgeen ik over de heiligen in geschriften heb aangetroffen. Voor zover dat in mijn kunnen ligt, naai ik er niets aan, wijzig ik niets, verbeter ik niets naar mijn persoonlijk inzicht, laat ik niets wegvallen, maar bericht ik alles in...
Brieven februari 2003
In deze rubriek kunnen lezers hun mening geven over artikelen die in het Historisch Nieuwsblad verschenen zijn. De redactie behoudt zich het recht voor brieven in te korten. Reacties: Postbus 1528, 1000 BM Amsterdam of [email protected]. In zijn recensie van het boek van Hein Klemann, Nederland 1938-1948. De sociaal-economische ontwikkeling in jaren van oorlog en...
Boeken Top Tien januari 2003
1. DE ONDERGANG VAN DE BATAVIA door Mike DashArbeiderspers, euro 19,952. DE ERFENIS VAN ASTERIX. HET LEVEN IN DE LAGE LANDENdoor René van Royen en Sunnyva van der VegtBert Bakker, euro 14,953. AFRIKA. VAN KOUDE OORLOG NAAR DE 21E EEUW door Roel van der VeenKIT Publishers, euro 29,004. INGENIEURS VAN DE ZIELdoor Frank WestermanAtlas, euro...
Verwacht voorjaar 2003
Herinneringen `Dit boek is een sensatie,’ zegt de uitgever er zelf over. En veel aandacht zal Memoires van een first lady (Balans, juni 2003) door Hillary Clinton zeker krijgen. Er komt een groot televisie-interview met Paul Witteman en in het najaar bezoekt de auteur ons land. Of Hillary Clinton veel zal prijsgeven over de affaire-Monica...
HET VOLLE LEVEN. NEDERLANDSE LITERATUUR EN CULTUUR TEN TIJDE VAN DE REPUBLIEK
Het volle leven is een introductie tot de Nederlandse literatuur van de zeventiende en achttiende eeuw, waarbij de vaderlandse geschiedenis als invalshoek is genomen. De lezer krijgt de geschiedenis voorgeschoteld in allerhande geschriften: van liederen uit de Opstand via pamfletten uit het Rampjaar tot stukjes uit de Hollandsche Spectator en De Politieke Kruyer. Daarnaast behandelt...
OMWILLE DER BILLIJKHEID. DE STRIJD OVER DE INVOERING VAN DE INKOMSTENBELASTING IN NEDERLAND
Het boek van Christianne Smit over de invoering van de inkomstenbelasting in Nederland bevat een perfect script voor een Hollywood-film. De protagonisten moeten vele moeilijkheden overwinnen, soms dienen zich kleine tussentijdse oplossingen aan, maar dan doemen weer nieuwe problemen op. Edoch, in het laatste hoofdstuk komt de glorieuze ontknoping. De lezer kan het boek met...
1421, HET JAAR WAARIN CHINA DE NIEUWE WERELD ONTDEKTE
‘Ruim tien jaar geleden deed ik bij toeval een ongelofelijke ontdekking.’ Zo begint de gepensioneerde marineofficier Gavin Menzies zijn boek waarin hij reconstrueert hoe de Chinese vlootvoogd Zheng Ho en zijn flottieljeleiders in ruim twee jaar alle wereldzeeën hebben verkend. Columbus, Vasco da Gama en hoe al die andere slaafse navolgers ook mogen heten zijn...
CENSORSHIP OF HISTORICAL THOUGHT. A WORLD GUIDE, 1945-2000
Hét boek over censuur in Nederland is geschreven door Wim Hazeu, en heet Wat niet mocht. Dit overzicht uit 1972 gaat over vrijheidsbeknotting in de journalistiek en de literatuur. Hazeu besteedt aandacht aan de schrijver en uitgever J. van Keulen, die onder de naam Han B. Aalberse zijn Bob en Daphne-boeken schreef. Het deeltje Liesbeth...
De Vooruitgang: In roomboter gebakken spreeuwen
Proefschriften, lezingen of artikelen kunnen ons beeld van het verleden ingrijpend veranderen. Met zijn studie naar de vangst van klein gevogelte in de provincies Zuid- en Noord-Holland ontdekte Ignaz Matthey dat Nederland een belangrijk vogelarijland is geweest. ‘De aanleiding voor mijn onderzoek was eigenlijk vrij triviaal. Ik kocht op een veiling een partij bladmuziek. Daar...
Het Den Haag van Willem Drees
Den Haag en Drees zijn sterk met elkaar verbonden. Neerlands bekendste politicus woonde en werkte er van 1910 tot aan zijn dood in 1988. Willem Drees (1886-1988) was een strikt en nauwgezet man, die weinig losliet over zijn persoonlijk leven. Veel is over hem geschreven, maar een echte biografie is er nog steeds niet,...
DE GEMASKERDE EEUW
De Nederlandse negentiende eeuw is een gemaskerde vrouw. Gemaskerd werd zij door haar twintigste-eeuwse erfgenamen. Die kenschetsten haar als burgerlijk, streng en star en diskwalificeerden haar als een periode van literair verval. Marita Mathijsen hoorde dit verhaal keer op keer, tijdens de lessen Nederlands op de middelbare school en gedurende haar studie. Ze was het...
Mijn verhaal: ‘De Japanner legde zijn rijst in de wc en trok door’
Na de Japanse aanval op de Amerikaanse marinebasis Pearl Harbour, 7 december 1941, begon de Tweede Wereldoorlog ook voor de bevolking van het toenmalige Nederlands-Indië. Connie Suverkropp (70) maakte als tienjarig meisje de binnenkomst mee van de Japanse stoottroepen op Java. ‘Mijn vader wist dat er iets zou gebeuren. Daarom had hij achter in de...
