Alle artikelen
De derde kwaliteit volgt uit de twee genoemde haast vanzelf: wie zozeer meester is van de stof en zijn lezers meeneemt naar een zo hoog cultuurniveau, moet wel in staat zijn zich uit te drukken in een stijl die recht doet aan deze uitzonderlijke kwaliteiten. Stijl is immers geen toegevoegd element. Wie goed wil schrijven moet zijn onderwerp grondig kennen en de kunst verstaan uit de veelheid van materiaal die feiten te selecteren die zijn doel het best dienen. Daarom schrijft Huizinga instructief, helder, beeldend en voornaam.
Dat alles springt zo direct in het oog dat we niet de behoefte voelen Huizinga’s geheim te doorgronden. Valt er nog iets te ontraadselen, als bij eerste lezing alles open en bloot voor ons lijkt te liggen? Dat is een overmoedige vraag. Wie dieper in Huizinga doordringt, haalt nog veel meer uit zijn werk. Willem Otterspeer bewijst dat overtuigend in zijn even erudiete als inspirerende boek Orde en trouw. Over Johan Huizinga.
Huizinga is klassiek; dat wil zeggen dat zijn werk geen bron van informatie is maar van genot, waarmee we omgaan alsof het literatuur betreft. Zo gaat Otterspeer in dit boek ook te werk. Hij heeft het niet over Huizinga als geleerde – althans, niet primair -, maar over Huizinga als een schrijver, die zijn plaats heeft in de Nederlandse letterkunde.
Maar als Huizinga schrijft, gaat het natuurlijk wel over geschiedenis. De studie van het verleden vroeg volgens hem een totale inzet. De historicus moest zien en horen, ruiken en proeven. Hij moest de kunst en de letteren van vroeger tijden kennen, de natuur in gaan, ’totdat hij in het verleden ook de zon kan zien schijnen’. Zelf kon Huizinga dat. Zoals ik dit boek lees, vertelt het ons dat hij de gave bezeten heeft alles wat hij vond en las in geschiedenis te veranderen. Elk willekeurig voorwerp uit vroeger tijd schonk hem een onmiddellijk contact met het verleden, ‘een gevoel van over te vloeien in de wereld buiten mij, de aanraking met het wezen der dingen, het beleven van de Waarheid door de historie’.
Dat gaat niet over wetenschap in de gewone zin van het woord. Wetenschap zoekt waarheid, maar met een kleine letter. Tot de grote kan ze uit eigen kracht niet reiken. Precies dat zag Huizinga anders. Hij is een man met een boodschap, op zoek naar het algemeen menselijke. Geschiedenis, zegt Otterspeer, moest voor hem een voorbeeld zijn, een inspiratie, een ideaal. Dat algemeen menselijke had een religieuze dimensie. Maar daarachter lag nog de poëtische gedachte dat religie een navolging van de natuur der dingen is. Daarom, concludeert Otterspeer, is Huizinga in de grond van de zaak een dichter.
Vandaar dus dat hij in de Herfsttij kon schrijven: ‘De geschiedenis der beschaving heeft evenveel te maken met de dromen van schoonheid en den waan des edelen levens als met cijfers van bevolking en belasting.’ Met cijfers kon Huizinga dan ook niet veel. Hij was geen Posthumus of Slicher van Bath. Waarom zou hij ook? Schoonheid daarentegen was voor hem een passie. Het verwondert ons niet, want zijn gevoel voor poëzie ontwikkelde zich in de bloeitijd van Tachtig. Maar l’art pour l’art was het niet. Om de woorden aan te halen die inspireerden tot de titel: ‘Wat stijl heet in het aesthetische, heet in het ethische orde en trouw.’ Die grote Waarheid openbaarde zich in de geschiedenis.
A.Th. van Deursen is emeritus hoogleraar geschiedenis aan de Vrije Universiteit.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Willem Otterspeer, Orde en trouw. Over Johan Huizinga
Wie Herfsttij der Middeleeuwen leest, kan gemakkelijk zelf vaststellen aan welke eigenschappen Huizinga zijn reputatie dankt. Ten eerste geeft hij blijk van een indrukwekkend combinatievermogen. Grote massa’s losse gegevens weet hij zinvol met elkaar te verbinden, zodat nieuwe beelden van het verleden ontstaan. Ten tweede beweegt Huizinga zich met zelden vertoond gemak in wat we...
Eva Rensman, De pil in Nederland. Een mentaliteitsgeschiedenis
Gezien het grote aantal geboorten in de naoorlogse jaren was de algemene verwachting in de jaren zestig dat Nederland in het jaar 2000 20 miljoen inwoners zou tellen. Dat deze rampzalige ontwikkeling ons bespaard is gebleven, hebben we te danken aan de introductie van de anticonceptiepil, beter bekend als ‘de pil’, in 1963. In maart...
Joke E. Korteweg, Kaperbloed en koopmansgeest. ‘Legale zeeroof’ door de eeuwen heen
Een boek over kaapvaart, de legale vorm van zeeroof, gaat vanzelfsprekend ook over de illegale vorm ervan: piraterij. Het onderscheid is namelijk niet zelden schimmig. Wat vanuit het perspectief van de ene natie een legale vorm van verzet en oorlogsinzet was, was dat volgens de aangevallen partij niet altijd. Zo gaven de Staten-Generaal tijdens de...
Marius Broekmeyer, Bedrogen bedriegers. Stalin contra Hitler
Zelden heeft een studie zoveel stof doen opwaaien als De ijsbreker van de Russische historicus Viktor Suvorov. In dat boek beweerde Suvorov dat Hitler met zijn aanval op de Sovjet-Unie, die op 22 juni 1941 begon en de geschiedenis in is gegaan als Operatie Barbarossa, Stalin maar net voor was geweest. Hoewel het communisme al...
Jan Bank en Marita Mathijsen (red.),Plaatsen van herinnering. Nederland in de negentiende eeuw
De negentiende eeuw is hard op weg een volwaardige plaats te krijgen in de Nederlandse geschiedschrijving. Werd er vroeger nog wel eens eenzijdig verwezen naar de duffe geest van Jan Salie en vader Stastok om de eeuw te karakteriseren, dankzij groeiend en boeiend onderzoek komt er steeds meer dynamiek in ons beeld van de eeuw...
De Grote Archieventest
De afgelopen vijf jaar onderwierp Historisch Nieuwsblad in het zomernummer Nederlandse (en buitenlandse) historische musea aan een kwaliteitstest. Dit jaar test het blad voor het eerst de Nederlandse archieven. U doet historisch onderzoek? U pluist uw familieverleden na, of wilt alles weten over de geschiedenis van uw woonplaats? Dan gaat u naar een archief. Wij...
De arrestatie van Mohammed Hatta
In 1927 worden in Den Haag, Leiden en Amsterdam vier studenten opgepakt uit Nederlands-Indië, waaronder vrijheidsstrijder Mohammed Hatta. Ze worden, onder verantwoordelijkheid van minister Donner en op grond van de nieuwe antirevolutiewet, aangeklaagd wegens opruiing tegen het Nederlands gezag. Het proces loopt uit op een groteske mislukking.
Het Nederlandse gildewezen
De econoom Adam Smith veroordeelde ze als ‘samenzweringen tegen de consument’, en achtte afschaffing noodzakelijk voor een waarlijk vrijemarkteconomie. Gilden hebben lange tijd een slechte naam gehad, als logge beroepsverenigingen die ouderwets en gesloten waren. Toch speelden ze eeuwenlang een zeer belangrijke rol in het leven van veel Europese stedelijke middenklassen. Lange tijd was de...
Golda Meir: De Iron Lady van Israël
De kritiek op premier Netanyahu zwelt aan: waarom zag Israël de aanval van Hamas niet aankomen? In 1973 namen Israëliërs het premier Golda Meir kwalijk dat Israël zich door Egypte liet verrassen.
De schimmige begintijd van de islam
Over de historische Jezus weten we maar weinig zeker, van de historische Mohammed veel meer. Tenminste, dat is wat publicisten en journalisten ons dagelijks willen laten geloven. Maar wat staat er eigenlijk vast over het ontstaan van de islam? Als we teruggaan naar de bronnen, blijkt dat we weinig kunnen zeggen over de eerste eeuw...
Gezien: Websites
Fries Scheepvaartmuseum Octanten en sextanten, scheepsmodellen van palingaken en Friese doorlopers. Het Fries Scheepvaartmuseum heeft een grote collectie, die nu voor iedereen toegankelijk is op een vernieuwde website. Sinds 2004 is met financiële steun van de provincie Friesland en enkele particuliere fondsen hard gewerkt aan het fotograferen en scannen van de gehele museumcollectie. Alle objecten...
Barmhartige leugen
We hebben onze eigen kleine Historikerstreit. Ies Vuijsje schreef Tegen beter weten in. Hebben we tijdens de oorlog vanaf het begin van de deportaties al geweten van de holocaust of niet? De vraag is niet nieuw. Het antwoord erop evenmin. De drie mogelijke antwoorden – ‘ja’, ‘nee’, ‘een beetje’ – zijn alle al eens gegeven...
