Alle artikelen
Vanaf 12 oktober aanstaande zendt de VPRO een ambitieuze, achtdelige documentaire over de geschiedenis van Nederland uit onder de titel Het Verleden van Nederland. Op de omvangrijke website van de serie is al een beknopte beschrijving te lezen van de inhoud van de acht delen. Daarbij wordt wel steeds nadrukkelijk vermeld dat die onder voorbehoud is, omdat in de montage alles nog kan veranderen.
Ik neem aan dat dat wel mee zal vallen. De titel en de korte inhoud van de laatste aflevering lijken mij karakteristiek voor de uitgangspunten van de serie en in zekere zin ook voor het hele ongelukkige en misleidende debat dat de laatste jaren is gevoerd over de natie en haar verleden. Die laatste aflevering heet ‘Vervagende Grenzen’. Dat klinkt al zeer omineus in een tijd waarin de columnisten zich zorgen maken over onze nationale identiteit. Volgens de tekst is die grensvervaging het gevolg van de Europese eenwording en de globalisering.
En er is nog iets veel engers aan de hand: de morele grenzen zijn troebel geworden door de ontzuiling. De allerlaatste zin van de korte inhoud van de laatste aflevering is te mooi om niet letterlijk te citeren: ‘Bestaat “Nederland” eigenlijk nog wel?’ De existentiële twijfel die kennelijk ten grondslag ligt aan deze laatste aflevering wordt scherp gecontrasteerd met de – vooral ook de religieuze – zekerheden van de wederopbouwjaren. Ach, konden we toch maar weer terug naar de jaren dat God en Drees het voor het zeggen hadden!
De hele nationale onzekerheid van de laatste jaren, ook in deze serie weer zo expliciet aan de orde gesteld, lijkt mij eerlijk gezegd flauwekul. Ik zou het ook wat vriendelijker kunnen formuleren door te stellen dat die twijfel een product is van optische vertekening. Op de vraag of Nederland bestaat kan een zeer eenduidig antwoord worden gegeven: ja! Kijk een paar avonden naar de televisie, reis naar een grens, bezie de redeloze opwinding over onze gouden medailles en het wordt duidelijk dat de natie bestaat.
Voor zover we delen van onze soevereiniteit kwijt zijn geraakt aan de Europese Unie of de globalisering, was dat onvermijdelijk en bovendien al veel langer geleden dan we nu denken. Nederland is immers een klein land dat volledig afhankelijk is van import en export. Maar op die terreinen die de meeste Nederlanders van belang vinden, heeft de Nederlandse overheid nog steeds een grote bewegingsvrijheid. Niemand heeft tot op heden een EU-voetbalelftal voorgesteld, waarin het oranje-elftal verplicht moet opgaan (iets dat mij een onbeschrijflijke zegen zou lijken).
Dat vroeger, in de jaren vijftig of daarvoor, de nationale zekerheden nog onschokbaar overeind stonden, is een begrijpelijke maar onjuiste veronderstelling. Omdat het onveranderbaar is, lijkt het verleden altijd meer solide en veiliger; je weet met het verleden waar je aan toe bent en met de toekomst nu eenmaal niet. In de jaren vijftig werd Nederland geplaagd door tal van onzekerheden. Daar was de angst voor de bom, voor een terugkeer van de crisis, het naargeestige gevoel dat de jeugd op drift was geraakt en nog allerlei andere ellende.
Het contrast tussen een onzeker heden en zeker verleden is mythisch. Mensen voelen zich nu onzeker door de aanzienlijke veranderingen van de afgelopen halve eeuw, maar de veranderingen in de eerste helft van de vorige eeuw waren minstens even groot en zeker even beangstigend.
Maarten van Rossem
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Nederland bestaat!
Vanaf 12 oktober aanstaande zendt de VPRO een ambitieuze, achtdelige documentaire over de geschiedenis van Nederland uit onder de titel Het Verleden van Nederland. Op de omvangrijke website van de serie is al een beknopte beschrijving te lezen van de inhoud van de acht delen. Daarbij wordt wel steeds nadrukkelijk vermeld dat die onder voorbehoud...
Een lekker fopspeen
Een mens voelt zich betrekkelijk veilig en comfortabel in een kudde van niet veel meer dan zo’n 150 andere mensendieren. Die kan hij kennen, die kunnen hem kennen. Buiten de beslotenheid van die kudde waait de straffe wind van het vreemde en bedreigende. Heel veel verder dan de indianenstammen die hun pijlen richten op een...
De grote kladderadatsch
‘De Noordpool ijsvrij!’ ‘Nog nooit eerder is in de winter zo’n groot stuk van de Perito Moreno-gletsjer in Argentinië afgebroken!’ ‘In 2100 zullen in Nederland temperaturen van 40 graden geen uitzondering zijn!’ Het zijn allemaal records. Het schijnt allemaal voor het eerst in de geschiedenis te gebeuren. Dagelijks wordt de mensheid opgeschrikt door noodlotstijdingen. De...
Fort Hazepoot
Omstandigheden brachten mij naar Lingsfort in Limburg. Daar wandelde ik op een zonnige ochtend een bos in, op zoek naar de restanten van een fort. Al na zo’n tweehonderd meter zag ik aan mijn rechterhand twee verrassend steile heuvels, van elkaar gescheiden door een diepe insnijding. Als ik niet beter had geweten, had ik misschien...
Emotie in de etalage
Ik ben een sentimentele dwaas. Van het minste of geringste schiet ik vol. Als een sporter zielsgelukkig met een gouden plak op de hoogste tree van het erepodium staat en het Wilhelmus wordt gespeeld, krijg ik een brok in mijn keel, ook al ben ik republikein. De overlijdensadvertentie voor Hugo Claus: ik hield het niet...
Lessen van het verleden?
In een wat zonderling essay in de New York Review of Books van 1 mei 2008 vraagt de bekende Engelse historicus Tony Judt zich af of wij eigenlijk wel iets geleerd hebben van de gruwelijke geschiedenis van de vorige eeuw. Zijn aanvankelijke conclusie is dat dat niet het geval is. Weliswaar staan er overal monumenten...
De geschiedenismonitor
De Geschiedenismonitor, die vorige maand verscheen in de speciale bijlage van Historisch Nieuwsblad, de Volkskrant en Andere Tijden, heeft opnieuw blootgelegd op welk abominabel peil de kennis van de historische Canon van Nederland staat. De verschillen tussen de diverse groepen zijn marginaal. Iedereen scoort ongeveer even goed of even slecht, ook allochtonen. Dat is een...
Mass observation
Wanneer historici zich willen informeren over sfeer en stemming in een bepaalde tijd, zullen ze naar alle waarschijnlijkheid gebruikmaken van archieven van de massamedia. Gaat het om de laatste halve eeuw, dan zal de televisie ongetwijfeld hun belangrijkste bron zijn. Wie de laatste decennia met enige regelmaat naar de televisie heeft gekeken, zal zich echter...
Onbehagen in de overvloed
Een halve eeuw geleden verscheen The Affluent Society, van de hand van de Amerikaanse econoom John Kenneth Galbraith. Het boek is nog steeds in druk en valt te beschouwen als een van de tien invloedrijkste boeken van de afgelopen decennia. Bij deze kordate constatering moet ik eerlijkheidshalve opmerken dat ik geen enkel onderzoek ken dat...
Het Amsterdamse hoerdom
Ooit zat ik in een licht-rosse buurt op de vuilnisbak buiten te wachten tot mijn vriend thuiskwam. Ik had geen sleutel. Een paar huizen verderop stonden twee hoeren te praten. Het was een lauwe zomermiddag. Weinig klandizie. Toch schoven er af en toe wat schichtige mannen langs of passeerde een auto langzamer dan verkeerstechnisch nodig...
Stalin world
De Rijnkade van de stad Mainz, waar ik ruim dertig jaar geleden aan een onderzoek werkte dat ik nooit heb voltooid, bestaat uit twee gedeelten. Het ene deel heet de Adenauer Ufer, het andere de Stresemann Ufer. Waar het ene gedeelte in het ander overgaat staat een keurig paaltje, met bordjes met de namen van...
Amateur versus kenner
De hernieuwde belangstelling voor geschiedenis roept bij historici gemengde gevoelens op. Als het maar geen modeverschijnsel is, dat al te makkelijk wordt ingeruild voor een nieuwe rage. Als het maar geen goedkope nostalgie is, een kinderlijk verlangen naar verhalen uit de oude doos, toen geluk nog heel gewoon was. Popularisering mag niet te dol worden....
