Alle artikelen
Als mensen niet zo’n slecht geheugen hadden, hoefden ze niet aan geschiedvorsing te doen. Geschiedenis, zou je kunnen zeggen, is het tegendeel van herinnering. Het vormt in ieder geval een belangrijke aanvulling op de spontane herinnering. Mensen onthouden een aantal verhalen die hun ouders hun als kind verteld hebben en ook nog een aantal dingen die ze van hun grootouders opgestoken hebben en soms, met een beetje geluk, zitten daar ook enkele verhalen over de grootouders van die ouders en grootouders bij, zodat ze vagelijk misschien nog net iets over hun betovergrootouders gehoord hebben, maar dan houdt het ook wel op.
Wie meer wil weten, moet naar het archief. En wie al meer weet, heeft dat meestal uit een boek. Ik bedoel maar, kroonprins Willem-Alexander hoeft geen doop-, trouw- en begrafenisboeken te raadplegen om iets over zijn voorgeslacht te weten te komen. Geschiedenis komt uit de boeken, van buiten. Herinnering komt voort uit het leven; ze behoort tot de innerlijke beleving.
Zo zou ik het tenminste zeggen. Maar het is vandaag de dag modieus om in plaats van ‘geschiedenis’ het woord ‘herinnering’ te gebruiken. Zo heeft menigeen de mond vol over zogenoemde lieux de mémoire, herinneringsplaatsen dus, zou je denken, maar de plaatsen zijn eerder topoi, figuurlijke plaatsen dus, en de herinneringen zijn eerder allerlei historische associaties die erbij opgedist kunnen worden.
Hermann von der Dunk, de Utrechtse emeritus hoogleraar, is zo flexibel van geest dat hij in zijn nieuwe boek, In het huis van de herinnering, gretig aansluit bij het nieuwe, metaforische taalgebruik. In Von der Dunks herinneringshuis zijn vele woningen, zodat de lezer ook een lange geschiedenis van de autobiografie en biografie van de Oudheid tot op heden voorgeschoteld krijgt, alsmede een uitvoerige beschouwing over de omgang met de twee wereldoorlogen in de afgelopen eeuw, maar de kern van zijn boek gaat over het verschijnsel collectieve herinnering.
De collectieve herinnering, meent Von der Dunk, is niet hetzelfde als de geschiedschrijving, maar ligt er wel aan ten grondslag. Ze is het raamwerk waarbinnen we opgroeien. En historici zijn ‘niet de fabrikanten, maar toch wel de huismeesters van de collectieve herinnering’. Geschiedschrijving is ‘altijd en onvermijdelijk vertaling van het herinnerde verleden’. Je zou je natuurlijk af kunnen vragen of het ook niet omgekeerd kan liggen.
Volgens Von der Dunk is het de collectieve herinnering die verbondenheid creëert, ‘de bron die het wij in stand houdt en versterkt’. Het hoeft dan ook geen verbazing te wekken dat Von der Dunk uitgebreid ingaat op de natiestaat en zijn behoefte aan een nationale mythe. Historische mythen zijn in zijn ogen geen verzinsels waar we zo snel mogelijk vanaf moeten zien te komen, maar juist ‘sturende en onmisbare patronen’. De historische mythe belicht de gebeurtenissen en verleent er zin aan op een wijze die zich aan rationele criteria onttrekt.
Voor veel historici is de positieve waardering van de mythe misschien een verrassing, maar Von der Dunk behandelde het thema meer dan dertig jaar geleden ook al met liefde. Tegenover de individualisering en de onttovering van de wereld – zijn grote cultuurgeschiedenis van de twintigste eeuw heet niet voor niets De verdwenen hemel – waardeert hij kennelijk als tegenwicht de grote verhalen, oorsprongsverhalen vaak, die toch een glimp van een boventijdelijke waarheid te zien geven. In de mythe wordt het eenmalige immers steeds opnieuw waar.
Von der Dunk lezen is zoiets als wildwaterkanoën. Je moet maar zien waar de kolkende woordenstroom je brengt. Je weet nooit van tevoren wat de volgende scherpe bocht je nu weer voor een vergezicht oplevert. Von der Dunk is eerder de onvermoeibaar vertellende historicus, die in zijn enthousiaste verhalen allerlei filosofische beschouwingen verwerkt, dan de koel argumenterende filosoof die historische verhalen als voorbeelden voor een zorgvuldig opgebouwd betoog gebruikt. Maar onderweg maak je wel veel mee.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Hystorische mythen zijn onbetrouwbaar
Als mensen niet zo’n slecht geheugen hadden, hoefden ze niet aan geschiedvorsing te doen. Geschiedenis, zou je kunnen zeggen, is het tegendeel van herinnering. Het vormt in ieder geval een belangrijke aanvulling op de spontane herinnering. Mensen onthouden een aantal verhalen die hun ouders hun als kind verteld hebben en ook nog een aantal dingen...
Rebelse lieden worden respectabel
Strijdliederen zijn een onderdeel van politieke strijd. Ze moeten de wereld verbeteren, of helpen erger voorkomen. Deze liedjes komen het best tot hun recht bij stakingen, in demonstraties, of tijdens verkiezingen. Op het moment dat die context ontbreekt, verliezen ze hun ziel. Dat is ook een probleem bij de – overigens prachtig uitgegeven – cd-box...
Websites
De Opstand De Universiteit van Leiden werd in 1575, een jaar na de mislukte Spaanse belegering van de stad, gesticht door prins Willem van Oranje. Reden voor de instelling om in samenwerking met de universiteitsbibliotheek een website te wijden aan deze roerige periode. De site, gerealiseerd door een team van docenten en deskundigen, behandelt de...
Verkleden als een kelthische koning
Een luizenkam met een echte luis ligt in een vitrine van de tentoonstelling Het geheim van de Kelten. Dat van die luis dat moet je geloven, want alleen iemand met erg scherpe ogen kan hem zien. Een echte kam, een echte luis, bijna 3000 jaar oud – ze zijn symbolisch voor onze relatie tot de...
Johannes Aleidis Ringers (1885-1965)
Hij legde de Afsluitdijk en de Noordersluis bij IJmuiden aan, en was verantwoordelijk voor de wederopbouw van Rotterdam en Middelburg. Toch weten nog maar weinig mensen wie Johannes Aleidis Ringers was. Tessel Pollmann ontrukt de ingenieur aan de vergetelheid. Er zijn maar weinig mensen die in de twintigste eeuw zo’n stempel op het...
‘Het is goed dat in Suriname het proces over de Decembermoorden begint.’
‘Het is goed dat in Suriname het proces over de Decembermoorden begint.’ Anton van Hooff:‘De Decembermoorden hangen als een donkere wolk boven Suriname. In die zin zou je niet tegen een proces kunnen zijn. Er is onrecht gedaan en daarmee zou afgerekend moeten worden. Maar Suriname is een zwakke staat, met een klein juridisch apparaat....
Brabanders waren geen Turken
Als het over immigratie gaat, hebben historici de neiging om problemen te relativeren. Ze vergelijken dan graag met migratiestromen in vroeger tijden. Dat is niet altijd terecht. De bundel Naar Rotterdam. Immigratie en levensloop in Rotterdam, vanaf het einde van de negentiende eeuw, die eind vorig jaar verscheen, is de samenvatting van een symposium dat...
De negentiende eeuw was niet saai
In Een nieuwe wereld verhaalt Auke van der Woud hoe Nederland een nieuwe tijd kreeg, nieuwe energiebronnen, nieuwe dijken, nieuwe water-, spoor- en steenwegen, hoe de telegraaf, de telefoon, treinen, auto’s en ‘vietsen’ hun intrede deden – en daarmee een totaal nieuwe manier van leven en beleven. Auke van der Woud, hoogleraar architectuur en stedenbouwgeschiedenis...
Het is terecht dat Saddam Hoessein is opgehangen
Het is terecht dat Saddam Hoessein is opgehangen Anton Van Hooff, docent klassieke cultuurgeschiedenis aan de Universiteit Nijmegen ‘In de antieke republikeinse traditie werd het vermoorden van een tiran beschouwd als goede daad of burgerplicht. Nadat in 508 v.Chr. in Athene de democratie was gevestigd, werd op de agora een standbeeld opgericht voor de “tirannendoders”...
Juichende WA-mannen
In de reeks ‘Ons Koninkrijk en de Tweede Wereldoorlog’ van het NIOD is een derde deel verschenen: De Nationaal Socialistische Beweging 1931-1945. Ruim viereneenhalf uur beeld- en geluidsfragmenten, waarop niet alleen voorman Mussert te zien is, maar ook een groeiende schare van aanhangers in steeds variërende opstellingen. Van een paar min of meer ordelijk marcherende...
Websites
OoggetuigenOp zoek naar historische sensatie? De website www.eyewitnesstohistory.com biedt een groot aantal verslagen en getuigenissen: van toeschouwers tijdens de gladiatorengevechten in het Collosseum te Rome tot frontsoldaten tijdens de geallieerde invasie op 6 juni 1944. Per tijdvak wordt een overzicht geboden van bestaande ooggetuigenverslagen, die een persoonlijke visie geven op bekende historische gebeurtenissen. Ook zijn...
Smaragd en forse diamanten
Een sultan moet hier op hebben gezeten, op deze troon van gedraaid en verguld hout. En wie zal er gelegen hebben op deze kostbare achttiende-eeuwse canapé van walnotenhout, die er uitziet als een ijsbankje, wit van het parelmoer? Ook de bezoekers van de tentoonstelling Istanbul. De Stad en de Sultan in de Nieuwe Kerk kunnen...
