Home Lessen van het verleden?

Lessen van het verleden?

  • Gepubliceerd op: 17 juni 2009
  • Laatste update 02 mei 2023
  • Auteur:
    Maarten van Rossem
  • 4 minuten leestijd

In een wat zonderling essay in de New York Review of Books van 1 mei 2008 vraagt de bekende Engelse historicus Tony Judt zich af of wij eigenlijk wel iets geleerd hebben van de gruwelijke geschiedenis van de vorige eeuw. Zijn aanvankelijke conclusie is dat dat niet het geval is.

Weliswaar staan er overal monumenten voor de slachtoffers van die gewelddadige eeuw en zijn we onophoudelijk bezig allerlei gebeurtenissen te herdenken, maar terwijl we daar druk mee zijn, gaan we aan de essentie van dat verleden voorbij. Vroeger, toen er nog traditioneel geschiedenisonderwijs werd gegeven, werd het heden betekenis gegeven door referentie aan het verleden. Nu is het omgekeerd: het verleden krijgt betekenis door te refereren aan de zorgen van onze eigen tijd.

Het is een vreemde redenering. Judt claimt hier immers dat zich in de afgelopen twee decennia, ruwweg sinds het eind van de Koude Oorlog, een fundamentele verandering heeft voltrokken in onze omgang met het verleden. Is het eigenlijk niet zo dat het verleden altijd al betekenis kreeg via de preoccupaties van de eigen tijd?

Volgens Judt doen we sinds 1989 net alsof er een volkomen nieuw tijdperk is begonnen, alsof er geen navelstreng is die ons met de duistere misdaden en vergissingen van de vorige eeuw verbindt. Maar ook die misvatting lijkt mij geen noviteit. Het idee dat er een volkomen nieuw tijdperk is begonnen, waarin alles anders is dan vroeger, is een favoriete menselijke illusie, zowel collectief als individueel.

Terwijl de lezer zich nog zit te verbazen over Judts weinig overtuigende redenering, wordt echter ineens duidelijk dat de ‘wij’ uit de eerste zin van deze column niet voor de ganse mensheid staat, maar voor de Amerikanen. Het zijn de Amerikanen die niets hebben begrepen van de essentie van de twintigste eeuw. Dat komt doordat de Amerikanen die ellendige eeuw heel anders hebben beleefd dan de rest van de wereld.

Zij zijn nooit gebombardeerd, ze zijn niet bezet en hun verliezen in de Eerste en de Tweede Wereldoorlog waren zeer beperkt. Dat is de reden dat militairen en oorlogvoering in de Verenigde Staten nog een positieve – ja, heroïsche connotatie hebben. Vandaar de wereldoorlog tegen het terrorisme en de bezetting van Irak. De Amerikanen voeren oorlog omdat ze niets van oorlog af weten, zo anders dan de wereldwijze Europeanen.

Eerlijk gezegd lijkt ook dit mij een dubieuze stelling. De Amerikanen hebben tijdens hun interventie in Vietnam meer dan tien jaar de ellende van een oorlog op hun televisiescherm gezien. Het huidige ongelukkige Amerikaanse optreden in de wereld lijkt mij vooral het gevolg van de arrogante misvatting dat de Amerikanen de Koude Oorlog hebben ‘gewonnen’.

Aan het slot van zijn essay scoort Judt ten slotte wel een volkomen overtuigend punt: is het niet zonderling dat de Amerikaanse regering in de strijd om de essentiële waarden van onze verlichte cultuur te beschermen die essentiële waarden structureel aan zijn laars lapt? Gevangenen worden gemarteld en langdurig zonder vorm van proces opgesloten. De eigen burgers worden systematisch bedrogen en op ongrondwettige wijze bespioneerd en van hun rechten beroofd. Zo wordt datgene wat de kern vormt van de westerse samenleving, de grondwettig gegarandeerde rechtsstaat, aanhoudend ondermijnd. Het middel is erger dan de kwaal.

Deze betreurenswaardige gang van zaken is echter helemaal niet kenmerkend voor de Amerikanen, wie het aan een gruwelijk verleden zou ontbreken. Ook in Europa vonden tal van overheden de strijd tegen het terrorisme een goed excuus om de rechtsstaat te beschadigen, al gingen zij daarin minder ver dan de Amerikaanse overheid. Het treurigste aspect van deze hele gang van zaken is wel de onverschilligheid van de staatsburgers. Die blijken geen enkel benul te hebben van aard en betekenis van de rechtsstaat.
Maarten van Rossem

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Historischnieuwsblad.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste historische verhalen door toonaangevende historici. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand, de eerste maand €1,99. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Nieuwste berichten

Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Artikel

Dissident ging liever naar het strafkamp dan op de vlucht

Net als Aleksej Navalny besloot de Duitse dissident Carl von Ossietzky zijn land niet te ontvluchten toen hij gevaar liep. Hij wist dat hij bovenaan de zwarte lijst van de nazi’s stond, maar bleef toch in Berlijn toen Hitler in 1933 de macht greep. ‘De opposant die over de grens vlucht, werpt al snel holle frasen zijn land in,’ meende hij. Die moed bekocht hij met de dood in een concentratiekamp.

Lees meer
Waffen SS'ers in Vught
Waffen SS'ers in Vught
Interview

‘Waffen-SS’ers dachten dat het verleden niet lang aan hen zou kleven’

Hoewel ze geen paspoort meer hebben, blijven veel Syriëgangers toch in Nederland. Ook in 1945 verloren mannen die zich bij de Duitsers hadden aangesloten hun Nederlanderschap. Maar de omgang met deze Waffen-SS’ers en de Syriëgangers verschilt volgens historicus Peter Romijn. ‘De huidige wetgeving draait om uitstoting, maar na de Tweede Wereldoorlog was ook sprake van re-integratie.’

Lees meer
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Artikel

Een presidentskandidaat dump je niet zomaar

Terwijl Donald Trump en Joe Biden zich opmaken voor de verkiezingsstrijd, gaan er bij hun partijen stemmen op om alsnog voor een andere presidentskandidaat te kiezen. Maar het verleden leert dat het lastig is om een leidende kandidaat opzij te zetten.

Lees meer
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Artikel

De populistische Gracchen beloofden gouden bergen

Populistische politici zijn van alle tijden. Na een mislukte carrière zag de Romein Tiberius Gracchus nog maar één uitweg: hij werd een volkstribuun die het volk beloofde wat het wilde horen. Of zijn plannen uitvoerbaar waren, deed er niet toe. Het ging hem om de macht. En dat gold ook voor zijn broer en opvolger Gaius.

Lees meer