Alle artikelen
‘Het lijkt Homeros wel,’ dacht ik toen ik het forse boek uitpakte dat me als recensie-exemplaar werd toegestuurd. De ondertitel gaf me warempel een beetje gelijk: het boek is niet zomaar een historie van de antieke wereld, maar een epische geschiedenis van de Grieken en Romeinen. Zo’n aanspraak wekt verwachtingen, vooral omdat de auteur van boeken over Alexander en Constantijn de Grote geldt als bekwaam verteller.
Ook de keuzes die Lane Fox maakt zijn veelbelovend. Hij laat de minoïsche en Myceense voorperiode terzijde en begint bij Homeros. Nog ongebruikelijker is het bij Hadrianus (keizer 117-137) op te houden. Doorgaans wordt het verhaal immers doorgetrokken tot Justinianus (keizer tussen 527 en 565) of tot 476 (het formele einde van het Romeinse Rijk in het Westen). De motivering van Lane Fox is vooral literair: Hadrianus bezocht tijdens zijn regering alle uithoeken van het wereldrijk. Hij toonde veel respect voor het verleden, vooral voor het Griekse, en van zijn villacomplex te Tivoli maakte hij een enorme tentoonstelling van de antieke wereld, met replica’s van allerlei monumenten. Het was dus een briljante compositorische inval om deze man als gids te gebruiken.
In 55 hoofdstukken wandelen we min of meer chronologisch door de geschiedenis van Hellas en Rome. Ieder hoofdstuk begint met een of twee uitgebreide antieke bronnen. Het aantal eindnoten is – gelukkig – beperkt, maar in 31 bladzijden ‘keuze uit geraadpleegde werken’ laat Lane Fox zien dat hij zijn informatie bepaald niet uit zijn duim heeft gezogen. Op iedere pagina is te merken dat een vakman aan het werk is.
Het boek is bedoeld voor een breed publiek. Dat is wel gediend bij het nogal traditionele beeld dat Lane Fox van de Oudheid geeft. En de recensies – bijvoorbeeld in de Washington Post – zijn juichend. Soms wordt er wat geklaagd over de omvang van het boek, maar die kritiek wordt prompt gerelativeerd: de klassieke Oudheid is nu eenmaal een omvangrijke periode vol gebeurtenissen.
Deze lezer begon daarom aan zichzelf te twijfelen toen hij na enkele tientallen bladzijden teleurstelling en ergernis voelde opkomen. Waar bleef onze leidsman Hadrianus nu? Af en toe duikt hij op, maar hij brengt niet de beloofde samenhang. Die is trouwens vaak ver te zoeken. Het lijkt erop dat Lane Fox de aantekeningen voor zijn colleges heeft opgewarmd, zoals Tom Holland in zijn boekbespreking in de Guardian opmerkt. Zijn negatieve oordeel spoort met het mijne. Hebben die andere recensenten het boek wel gelezen of hebben ze het geïmponeerd in hun boekenkast gezet?
Britse wetenschappelijke auteurs durven zelf in beeld te gaan staan en geven zo een aangenaam persoonlijk, bezield karakter aan hun geschriften. Maar Lane Fox ergert door zijn narcisme en leutigheden. Hoe vaak staat er niet ‘volgens mij’ in de tekst? Soms zijn de halve mededelingen alleen voor een ingewijde te vatten. Een enkele keer kan ook deze classicus de puzzel niet oplossen: wat is in Zeusnaam de ‘fameuze derde-manredenering’ van Plato? De citaten en verwijzingen roepen soms de verdenking op van pseudo-diepzinnigheid.
Het epos dat ons is beloofd leest niet eens lekker, en dat is vreemd voor een schrijver uit een cultuur van vloeiend proza. De onleesbaarheid wordt vergroot door de onbeholpenheid van de Nederlandse versie. Die wemelt van de anglicismen en houterige uitdrukkingen, zoals ‘supreme moment’, ‘geïnscribeerde wetten’ of ‘strijdkarpaarden’. En er staan gewoon fouten in. Zo is er sprake van grondwetten in de Odheid – vóór de Amerikaanse Constitutie van 1787 een onbekend verschijnsel. De vertaler heeft over het hoofd gezien dat constitution ook ‘staatsbestel’ betekent.
Waarom doet een uitgever het lezerspubliek zo tekort? Als het te duur is om zo’n boek door een vakdeskundige te laten vertalen, kan hij het vertaalde manuscript toch op z’n minst door een expert laten nakijken? Het is jammer dat Lane Fox zich heeft laten verleiden om deze vermoeiende, ongeïnspireerde pil te produceren. De Nederlandse uitgever heeft zich laten begoochelen door de reputatie van de auteur en zijn Britse uitgever, maar zelf draagt hij ook verantwoordelijkheid voor de povere kwaliteit van de Nederlandse uitgave.
Anton van Hooff is docent klassieke cultuurgeschiedenis aan de Universiteit Nijmegen.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Grondwetten in de oudheid
‘Het lijkt Homeros wel,’ dacht ik toen ik het forse boek uitpakte dat me als recensie-exemplaar werd toegestuurd. De ondertitel gaf me warempel een beetje gelijk: het boek is niet zomaar een historie van de antieke wereld, maar een epische geschiedenis van de Grieken en Romeinen. Zo’n aanspraak wekt verwachtingen, vooral omdat de auteur van...
De ondernemer als kracht
Het gaat de goede kant op met de ondernemersbiografie. De laatste jaren verschenen respectabele biografieën van D.G. van Beuningen, Anton Philips en Cornelis Verolme. Maar ook breder georiënteerd biografisch onderzoek naar zakenmensen begint van de grond te komen, zoals Rotterdamse Ondernemers 1850-1950, de website ‘Biografieën van Nederlandse Ondernemers’ van het Nederlandsch Economisch-Historisch Archief (NEHA) en...
Architectuurgeschiedenis zonder twijfel
Thomas Heinrich von der Dunk is columnist van planet.nl, publicist in talrijke kranten, radio- en televisiecommentator, ingezonden-brievenschrijver, zoon van emeritus hoogleraar Hermann, presentator van tv-quizzen, lid van het Republikeins Genootschap, drager van lederen hoeden, alsmede architectuurhistoricus. Hij omschrijft zichzelf overigens als ‘cultuurhistoricus’, maar dat zal zijn omdat hij behalve over monumenten tevens veelvuldig zijn licht...
Signalementen
Carla Boos (redactie) Andere Tijden VII. Nieuw licht op oude kwesties 303 p. L.J. Veen, € 17,50Elk jaar brengt het geschiedenisprogramma Andere Tijden een bundel uit met artikelen over de programmaonderdelen van afgelopen seizoen. In deel VII: uit de afdeling politiek: Troelstra’s tragedie (uiteraard over zijn mislukte revolutie in 1918). Uit de afdeling oproer en...
Schweine! Takke, takke, BOEM
Bernd Eichinger, de filmmaker die ons trakteerde op Der Untergang, heeft zich wederom over een stuk Duitse geschiedenis gebogen. En opnieuw is hij erin geslaagd om een historische actiefilm te maken en de toeschouwers mee te nemen op een achtbaanrit door de jaren zestig en zeventig. Alle hoogte- en dieptepunten komen voorbij in Der Baader-Meinhof...
Kohl-koning en Gruppe 47
Voor fascinerende Duitse geschiedenis hoef je bepaald niet diep in het verleden te wroeten. Dat blijkt ook op het Duitslandweb. Daar heb je zelfs twee soorten geschiedenis: gewone geschiedenis en geschiedenis na 1990. Actualiteit en het verleden gaan hier hand in hand. Dit is mooi te zien wanneer je de tientallen kleurrijk geïllustreerde dossiers aanklikt....
Babyjurk van parachute
Op een billboard drinkt een lachende jongen Coca-Cola. Zijn gestippelde sjaaltje wappert in de wind. Het is een foto op de tentoonstelling Gewoon de jaren ’40. Op een andere foto voeren Duitse soldaten duiven in een park. Gewone taferelen? Niet helemaal. Het duiven voeren gebeurt twee dagen na het bombardement op Rotterdam. Het Coca-Cola-billboard zal...
Geloofwaardige oorlogsfilms
In 1972 verscheen het spannende en ontroerende kinderboek van Jan Terlouw Oorlogswinter. Het is verslonden door vele generaties jonge en oudere lezers. Nu is het verhaal, dat deels is geïnspireerd door eigen ervaringen van de auteur, verfilmd. Daarbij wordt het boek niet strak gevolgd, maar is een nieuw scenario gemaakt, dat veel moest weglaten. Hoe...
Islam en Inca’s
‘Wist je dat Tibetaanse monniken wijn schenken in schedels? Of dat dino’s met elkaar konden praten?’ Dit zijn slechts twee van de vele culturele en (pre)historische vragen die aan bod komen op www.museumkennis.nl. De website is een samenwerkingsverband tussen het Rijksmuseum voor Volkenkunde, het Rijksmuseum voor Oudheid en het natuurmuseum Naturalis. Dat de informatie op...
Bellen met Commodus
De witte marmeren beelden van Hermes, Jupiter, Aphrodite en een Romeins jongetje zijn mooi uitgelicht. Ze steken af tegen de zwarte wanden van de tentoonstelling Glorie van Rome in de Kunsthal in Rotterdam. De expositie beslaat één grote ruimte, ingedeeld in thema’s als ‘godsdienst’, ‘wonen’, en ‘één groot rijk’. Op de wanden staan spreuken in...
Hofroddels en het Vrouwtje van Stavoren
Volksverhalen zijn niet aan grenzen gebonden. De Vliegende Hollander stamt eigenlijk uit Engeland, Hansje Brinker is door de Amerikanen bedacht en de melodie van het Wilhelmus komt van de Fransen. Toch zijn deze verhalen stevig verankerd in de Nederlandse volkcultuur. Deze cultuur van het dagelijks leven heeft nu ook een eigen canon: de canon met...
Mooi verhaal over het verleden van Nederland
‘Achter de stranden lag een moerassige eindeloosheid. De aarde was er woest en leeg.’ Zo begeleidt de gedragen stem van Belgisch acteur Jan Decleir het openingsbeeld van de televisieserie Verleden van Nederland: grijze golven en trillend schuim op het strand. Er is veel water in deze serie, en een overvloed aan Hollandse luchten, wuivend riet...
