Alle artikelen
In haar studie Het hart der natie beschrijft Hanneke Hoekstra hoe collectieve verontwaardiging over armoede en zedelijk verval in de negentiende eeuw bijdroeg aan de eenheid van de natie. Dominees en feministen streden samen tegen de wettelijke regulering van prostitutie. Nu die regulering een feit is, klinken hun echo’s weer door.
Aan het einde van de negentiende eeuw kreeg Nederland te maken met de uitwassen van een snelle industrialisering: verpaupering, drankmisbruik en verwildering van de zeden. Nieuwe burgerorganisaties zagen het licht. Zij wilden de armen en verdrukten niet alleen op praktische wijze helpen, maar ook hun verontwaardiging over de misstanden uiten met volkspetities en demonstraties. Zo mobiliseerden zij de publieke opinie en zorgden ze voor een ‘moralisering van de natie’, in de woorden van Hanneke Hoekstra.
In de voorste linies marcheerden dominees en feministen. Geen gekke combinatie, want het idealisme van deze laatste groep had een religieuze basis. De vrouwenkiesrechtbeweging noemde zich ‘in wezen een zedelijke beweging, gedragen door het besef dat het maatschappelijk moederschap en de zorg voor een zedelijke natie alleen door gelijke politieke rechten kon worden verwezenlijkt’.
Religieuze en feministische ambities ontmoetten elkaar bij uitstek op het terrein van de seksuele moraal. ‘Als er één kwestie was die in de negentiende eeuw het streven naar een zedelijke natie symboliseerde, dan was het wel de strijd tegen de reglementering van de prostitutie van overheidswege.’ Naar Brits voorbeeld stichtten Anna en Marianne van Hogendorp, twee vrome en aristocratische vrouwen uit Den Haag, in 1884 de Nederlandsche Vrouwenbond tot Verheffing van het Zedelijk Bewustzijn (NVVZB).
Enerzijds zag de NVVZB prostituees als zondige wezens, die met godsdienst en discipline in het gareel moesten worden gebracht. Anderzijds golden zij als de slachtoffers van mannelijke uitbuiting en wellust, en verdienden zij medelijden. Prostituees waren seksslavinnen en het was de heilige plicht van de natie om hun ketenen te verbreken.
Die laatste opvatting is tegenwoordig weer helemaal terug, zegt Sietske Altink namens de Rode Draad, de belangenvereniging van prostituees in Nederland. ‘Kijk maar naar de roep om de Wallen te sluiten, of naar de plotselinge heisa rond loverboys, terwijl vroeger veel meer prostituees onder een pooier werkten dan nu. Of naar het demoniseren van de klanten, in navolging van Zweden, waar prostitutiebezoek strafbaar is gesteld.’
Aan organisaties die nog altijd in de traditie van de NVVZB werken aan de ‘bevrijding’ en geestelijke ‘redding’ van sekswerkers, heeft de Rode Draad een broertje dood. Het oude NVVZB-bondslied (‘Komt, legt ineen de handen/ en sluit u rij aan rij;/ Laat u het hart ontbranden/ van ’t innigst medelij’) ontlokt aan Altink slechts een schamper lachje. ‘Dan zingen wij van de Rode Draad: “Ik doe wat ik wil.” Voor ons is prostitutie een beroep. De negentiende-eeuwse vrouwenbeweging had één goed punt, namelijk dat zij mannen medeverantwoordelijk stelde voor het bestaan van prostitutie. Maar dat wil niet zeggen dat prostituees per definitie slavinnen zijn. Er is uitbuiting binnen de prostitutie. Maar die is er ook in de glastuinbouw.’
Anna en Marianne Hogendorp zouden zich in hun graf omdraaien als ze hoorden dat in 2000 het bordeelverbod is opgeheven. Omgekeerd vindt Altink het ‘tamelijk dom’ dat er opnieuw stemmen opgaan om het verbod weer in te voeren, met als argument dat de legalisering de positie van de prostituees tegenover bordeelhouders onvoldoende heeft versterkt. ‘Het beleid moet niet worden gewijzigd, maar eindelijk worden toegepast. Zo moet er beter worden gekeken naar arbeidscontracten voor sekswerkers. Door de legale prostitutie uit te bannen krijg je alleen maar een vlucht in de illegaliteit. En daar is het met de rechten van de vrouwen pas echt beroerd gesteld.’
H. Hoekstra, Het hart der natie. Morele verontwaardiging en politieke verandering in Nederland 1870-1919. 233 p. Wereldbibliotheek, euro 28,50
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Lessen
In haar studie Het hart der natie beschrijft Hanneke Hoekstra hoe collectieve verontwaardiging over armoede en zedelijk verval in de negentiende eeuw bijdroeg aan de eenheid van de natie. Dominees en feministen streden samen tegen de wettelijke regulering van prostitutie. Nu die regulering een feit is, klinken hun echo’s weer door. Aan het einde van...
Hip tijdschrift Het Leven honderd jaar geleden voor het eerst verschenen
Het is deze maand honderd jaar geleden dat het eerste nummer van het legendarische tijdschrift Het Leven van de persen rolde. Het geïllustreerde weekblad veroorzaakte in zijn korte bestaan veel rumoer. Vooral het jaarlijkse ‘badnummer’ zorgde voor opschudding, maar ook voor verdubbeling van de verkoopcijfers. ‘Bij ons doet de foto alles,’ schreef de redactie van...
Boekverkoop toont lacunes in Brits onderwijs
Direct na de jaarwisseling worden de verkooplijstjes van 2005 opgemaakt. Een van de grootste Engelse boekhandelketens, ‘Borders’, heeft inmiddels zijn overzicht van de bestverkochte historische boeken in 2005 samengesteld. Die lijst biedt direct inzicht in de geschiedkundige interesses van de Britse lezer. In de top-vijftig van bestverkochte boeken staan vooral veel werken die de huidige...
De Vooruitgang
De wederopbouw van de economie ging in Nederland boven het rechtsherstel van Nederlanders – met name Joden – die tijdens de oorlog al hun rechten en bezittingen hadden verloren. Schrijnende beslissingen waren daardoor schering en inslag, schrijft rechtsfilosoof en -historicus Wouter Veraart. Omdat De Gaulle de fouten van het collaborerende Vichy-regime wilde rechtzetten, was dat...
Geschiedenis in de media
De affaires over de Tweede Oorlog volgen elkaar in hoog tempo op. Vorig jaar was er veel trammelant over dichter Jan Campert. Hij zou wegens verraad door communisten in kamp Neuengamme vermoord zijn. De archivaris van de gemeente Den Haag deed onderzoek en concludeerde dat dit ‘onwaarschijnlijk’ was. De directeur van het Nederlands Instituut voor...
Studie over Deventer patriotten wint De la Courtprijs
Clemens Hogenstijn is de winnaar van de De La Courtprijs van de Koninklijke Nederlandse Academie voor Wetenschappen (KNAW). Hij ontving de prijs maandag 13 februari jongstleden voor zijn vuistdikke studie Het Algemeen welzijn van het Volk, over de patriottenbeweging in Deventer, waarop hij vorig jaar januari in Nijmegen promoveerde. De De la Courtprijs wordt eens...
Geen holocaust meer voor Noorse scholieren
Is het mogelijk om een geschiedenisboek voor de middelbare school te schrijven zonder de termen ‘Tweede Wereldoorlog’ en ‘holocaust’ te gebruiken? Die vraag heeft de Noorse gemoederen de afgelopen tijd beziggehouden. Aanleiding is een recent leerplan voor het geschiedenisonderwijs in Noorwegen. Het is een omschrijving van wat er per vakgebied op de middelbare school aan...
Populaire speelfilm over Afghanistan-oorlog verdeelt Russen
De Sovjet-inval in Afghanistan (1979) en de daaropvolgende tien jaar durende guerrillaoorlog in dat land houden de Russische gemoederen opnieuw bezig. Directe aanleiding vormt de nieuwe speelfilm Devjataja Rota, die momenteel in Rusland en andere voormalige Sovjet-republieken een recordaantal bioscoopbezoekers trekt. Devjataja Rota – De Negende Compagnie – vertelt van een groepje Sovjet-soldaten dat in...
In de media
‘Mussert was geen landverrader.’ Deze stelling poneerde historicus en emeritus hoogleraar geschiedenis H.W. von der Dunk in het NRC Handelsblad van 17 november 2005. Hij was tot zijn conclusie gekomen na het lezen van het recent verschenen boek Anton Mussert. Nagelaten bekentenissen. Verantwoording en celbrieven van de NSB-leider, van historicus Gerard Groeneveld. Hierin is de...
Historici Vrije Universiteit zien de toekomst somber in
Twee historici van de Vrije Universiteit gingen recent voortijdig met pensioen vanwege de grote financiële problemen van de afdeling Geschiedenis. Voor de achterblijvers zijn het onzekere tijden. De gevolgen van bezuinigingen komen op de kleine afdeling hard aan. Het vervroegde afscheid van Herman Langeveld en Henk Reitsma, beiden verbonden aan de afdeling Nieuwste Tijd, is...
Geen tramlijn door het Binnenhof
Nieuwe technische voorzieningen als riolering, elektriciteit en de komst van trein en tram veranderden aan het einde van de negentiende eeuw het gebruik en aanzien van de straat. Grachten werden gedempt, trambanen, trottoirs en elektriciteitsmasten verrezen. Volgens historicus Hans Buiter zijn de technische ontwikkelingen die het straatbeeld veranderden belangrijk om verstedelijking te begrijpen. Wie het...
De Stelling
Drees draait zich om in zijn graf, nu het nieuwe zorgstelsel wordt ingevoerd. Anton van Hooff: ‘Ja, Drees zal zich inderdaad in zijn graf omdraaien. Hoogervorst gaat uit van zelfredzaamheid van de burger. Hij breekt met het uitgangspunt dat de overheid binnen het publieke domein regulerend moet optreden en de zwakken moet beschermen. Drees daarentegen...