Alle artikelen
Kleio, de muze van de geschiedschrijving, heeft, schreef H.W. von der Dunk ooit, duizend ogen. Maar de taal die zij spreekt, moet wel de Duitse zijn. In de inleiding van zijn nieuwe geschiedenis van het Derde Rijk in drieduizend bladzijden schat de Brit Richard J. Evans, bekend van zijn hoofdrol in het proces tegen Holocaust-negationist David Irving, het aantal publicaties over het Derde Rijk in 1995 op 25.000. In 2000 waren het al 37.000 titels.
Volgens Evans ligt het daaraan dat er maar zo weinig samenvattende en toch goed leesbare studies over zijn geschreven. Dat laatste is waar. Het eerste boek was verreweg het succesvolste. De bundel reportages The Rise and Fall of the Third Reich van de Amerikaanse journalist William L. Shirer, die tot eind 1941 in Duitsland had gewoond, bereikte vanaf 1960 een miljoenenpubliek. Die deutsche Diktatur van Karl Dietrich Bracher (1969) was een analytisch ijzersterke klassieker die buiten de wetenschappelijke kring niet gelezen werd.
De enigen die de kloof tussen wetenschap en het bredere publiek met succes hebben overbrugd, waren Ian Kershaw met zijn tweedelige Hitler-biografie (1998, 2000) en Michael Burleigh met The Third Reich: a New History (2000). In een magnifiek boek koos Kershaw voor het beeld van Hitler als manager, maar hij bewees (zoals Klaus Hildebrand plagerig heeft opgemerkt) in zijn boek gaandeweg dat Hitler de enige Führer was. Burleighs boek ging over geweld en over de laffe doorsnee-Duitsers die daarvan geen afstand namen. Van diens moraliserende benadering zegt Evans niet te houden. Hij noemt deze – waar hebben we dit eerder gehoord? – ‘arrogant’, ‘aanmatigend’ en ‘onhistorisch’. Dat Burleigh door Duitse vakgenoten meer gewaardeerd wordt dan Kershaw, vergeet Evans.
De ambitieuze Evans belooft de lezer een gedistantieerde, evenwichtige, maar toch leesbare synthese. Slaagt hij daarin, in de twee delen die nu verschenen zijn: Opkomst en Dictatuur?
Voorgeschiedenis
In den beginne was er Bismarck, en door met Bismarck te beginnen, kiest Evans positie inzake de oeroude vraag naar de plaats van het Derde Rijk in de Duitse geschiedenis. Volgens Shirer was het Derde Rijk – en hierbij volgde hij de geallieerde propaganda – het onvermijdelijke product van die geschiedenis. De Britse historicus A.J.P. Taylor heeft deze visie wel het pregnantst geformuleerd toen hij in 1961 provocatief schreef dat er met Hitler niets mis was behalve dat hij een Duitser was.
Evans schuift deze teleologische visie opzij en sluit zich aan bij het klassiek geworden oordeel van Thomas Nipperdey. In diens visie was 1933 was niet het product van Keizerrijk en Republiek, want in de geschiedenis is voor onvermijdelijkheid geen plaats. Maar er bestaat, schreef Nipperdey, wel een nauw verband tussen 1933 en de voorgeschiedenis. Dat maakt begrijpelijk waarom Evans de eerste helft van zijn eerste deel aan die voorgeschiedenis besteedt en het tot bladzijde 376 duurt voordat Hitler (eindelijk!) tot kanselier is benoemd.
De tweede helft gaat over de nationaal-socialistische verovering van de macht. Evans schetst Hitler als een improvisator, die geen onderscheid maakte tussen machtsgreep en revolutie, en niet wist wat zijn revolutie zou moeten inhouden. Het op ras, cultuur en ideologie gefixeerde Derde Rijk was geboren. Meer niet.
Raciale heilstaat
De schepping van het nationaal-socialistische paradijs is het thema van het tweede deel. Het is een virtuoos verhaal van de schepping van een raciale heilstaat die met een halsbrekend tempo af koerste op een vernietigingsoorlog om de wereldmacht, ‘de ultieme test van de Duitse rassensuperioriteit’. De onverholen walging waarmee Evans dit formuleert, doet – al ziet hij dit zelf anders – onmiskenbaar aan het boek van Burleigh denken. De titels van de hoofdstukken spreken voor zichzelf: ‘De mobilisering van de geest’, ‘De bekering van de ziel’, ‘De opbouw van de volksgemeenschap’, en ‘De schepping van de arische heilstaat’ – zij willen allemaal hetzelfde zeggen. Het hart van deze trilogie is de beschrijving van een hypersuccesvolle culturele revolutie, zoals die bezongen werd door de Hitlerjugend op de partijdag van Neurenberg in 1934: ‘[…] het Hakenkruis brengt de verlossing op aarde.’
Dit is een gangbaar beeld. Het is het beeld van de documentaires over Hitler en de Duitsers, van de bioscoopfilms en de musicals met de zingende Hitler-jongens, van de talloze vlaggen, van de duizenden omhooggestrekte rechterarmen, en van het rinkelende glas van de pogroms. En het slot van dit tweede deel is zo mogelijk nog klassieker. Het begint met een beschrijving van een werkdag van Hitler. De Führer was weliswaar een notoire langslaper, maar dat betekende niet dat hij lui of inactief was. De buitenlandse politiek, met inbegrip van de ontketening van de wereldoorlog, was wel degelijk zijn persoonlijke domein. Hier was het alleen Hitler die werkelijk de snelste weg naar de verdoemenis wist te vinden.
En dit tweede deel eindigt met een typering van Hitler die niet alleen direct ontleend lijkt aan de biografie van Kershaw, maar dat ook is. Hitler was al na enkele jaren macht gaan geloven dat hij de grootste Duitser was die ooit had geleefd: een Messias, ‘een man uitverkoren door het lot, een gokker die altijd won, een slaapwandelaar geleid door de Voorzienigheid’, die in zijn halfslaap het hele continent naar de duivel stuurde.
De synthese die Evans heeft beloofd, blijkt bij nader inzien vooral een synthese van de boeken van Kershaw en Burleigh te zijn, zij het dan dat Evans van Hitler een sterkere dictator maakt dan Kershaw, en dat hij niet zozeer minder moraliserend in zijn beoordelingen is als wel minder rigoureus in zijn bewoordingen dan Burleigh.
Erfenis Derde Rijk
Hoe paradoxaal het ook klinkt: veel van de belangrijkste historiografische problemen negeert Evans in deze twee dikke boeken. Afgewogen hoofdstukken over het totalitarisme en het Europese fascisme ontbreken. De sociale en economische politiek wordt beschouwd als een onderdeel van de culturele revolutie. Zijn visie op de gelijkgeschakelde Duitse samenleving laat geen ruimte voor de dissensus (en die is er ook geweest).
Inleidend kondigde Evans in zijn eerste deel aan dat het derde zal gaan over de veroveringen, de mobilisatie van de samenleving en rassenmoord, om te eindigen met de ondergang van het Derde Rijk en zijn erfenis. Natuurlijk weet ik niet wat Evans nu schrijft, maar mij zou het niets verbazen als dat derde deel zou eindigen met een variatie op het afsluitende oordeel van Bracher: de geschiedenis van het Derde Rijk leert dat extreme politieke concepties nooit humane doeleinden dienen, maar mensen vernederen tot instrumenten van barbarij. Dat zulke concepties tot mislukking veroordeeld zijn, is de hoop die uit de ondergang van het Derde Rijk kan worden geput.
Bracher bedoelde te zeggen: dat is de enige hoop die uit deze geschiedenis kan worden geput.
Johannes Houwink ten Cate is hoogleraar holocaust- en genocidestudies aan de Universiteit van Amsterdam.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Het hakenkruis brengt verlossing op aarde
Kleio, de muze van de geschiedschrijving, heeft, schreef H.W. von der Dunk ooit, duizend ogen. Maar de taal die zij spreekt, moet wel de Duitse zijn. In de inleiding van zijn nieuwe geschiedenis van het Derde Rijk in drieduizend bladzijden schat de Brit Richard J. Evans, bekend van zijn hoofdrol in het proces tegen Holocaust-negationist...
Hystorische mythen zijn onbetrouwbaar
Als mensen niet zo’n slecht geheugen hadden, hoefden ze niet aan geschiedvorsing te doen. Geschiedenis, zou je kunnen zeggen, is het tegendeel van herinnering. Het vormt in ieder geval een belangrijke aanvulling op de spontane herinnering. Mensen onthouden een aantal verhalen die hun ouders hun als kind verteld hebben en ook nog een aantal dingen...
Rebelse lieden worden respectabel
Strijdliederen zijn een onderdeel van politieke strijd. Ze moeten de wereld verbeteren, of helpen erger voorkomen. Deze liedjes komen het best tot hun recht bij stakingen, in demonstraties, of tijdens verkiezingen. Op het moment dat die context ontbreekt, verliezen ze hun ziel. Dat is ook een probleem bij de – overigens prachtig uitgegeven – cd-box...
Websites
De Opstand De Universiteit van Leiden werd in 1575, een jaar na de mislukte Spaanse belegering van de stad, gesticht door prins Willem van Oranje. Reden voor de instelling om in samenwerking met de universiteitsbibliotheek een website te wijden aan deze roerige periode. De site, gerealiseerd door een team van docenten en deskundigen, behandelt de...
Verkleden als een kelthische koning
Een luizenkam met een echte luis ligt in een vitrine van de tentoonstelling Het geheim van de Kelten. Dat van die luis dat moet je geloven, want alleen iemand met erg scherpe ogen kan hem zien. Een echte kam, een echte luis, bijna 3000 jaar oud – ze zijn symbolisch voor onze relatie tot de...
Johannes Aleidis Ringers (1885-1965)
Hij legde de Afsluitdijk en de Noordersluis bij IJmuiden aan, en was verantwoordelijk voor de wederopbouw van Rotterdam en Middelburg. Toch weten nog maar weinig mensen wie Johannes Aleidis Ringers was. Tessel Pollmann ontrukt de ingenieur aan de vergetelheid. Er zijn maar weinig mensen die in de twintigste eeuw zo’n stempel op het...
‘Het is goed dat in Suriname het proces over de Decembermoorden begint.’
‘Het is goed dat in Suriname het proces over de Decembermoorden begint.’ Anton van Hooff:‘De Decembermoorden hangen als een donkere wolk boven Suriname. In die zin zou je niet tegen een proces kunnen zijn. Er is onrecht gedaan en daarmee zou afgerekend moeten worden. Maar Suriname is een zwakke staat, met een klein juridisch apparaat....
Brabanders waren geen Turken
Als het over immigratie gaat, hebben historici de neiging om problemen te relativeren. Ze vergelijken dan graag met migratiestromen in vroeger tijden. Dat is niet altijd terecht. De bundel Naar Rotterdam. Immigratie en levensloop in Rotterdam, vanaf het einde van de negentiende eeuw, die eind vorig jaar verscheen, is de samenvatting van een symposium dat...
De negentiende eeuw was niet saai
In Een nieuwe wereld verhaalt Auke van der Woud hoe Nederland een nieuwe tijd kreeg, nieuwe energiebronnen, nieuwe dijken, nieuwe water-, spoor- en steenwegen, hoe de telegraaf, de telefoon, treinen, auto’s en ‘vietsen’ hun intrede deden – en daarmee een totaal nieuwe manier van leven en beleven. Auke van der Woud, hoogleraar architectuur en stedenbouwgeschiedenis...
Het is terecht dat Saddam Hoessein is opgehangen
Het is terecht dat Saddam Hoessein is opgehangen Anton Van Hooff, docent klassieke cultuurgeschiedenis aan de Universiteit Nijmegen ‘In de antieke republikeinse traditie werd het vermoorden van een tiran beschouwd als goede daad of burgerplicht. Nadat in 508 v.Chr. in Athene de democratie was gevestigd, werd op de agora een standbeeld opgericht voor de “tirannendoders”...
Juichende WA-mannen
In de reeks ‘Ons Koninkrijk en de Tweede Wereldoorlog’ van het NIOD is een derde deel verschenen: De Nationaal Socialistische Beweging 1931-1945. Ruim viereneenhalf uur beeld- en geluidsfragmenten, waarop niet alleen voorman Mussert te zien is, maar ook een groeiende schare van aanhangers in steeds variërende opstellingen. Van een paar min of meer ordelijk marcherende...
Websites
OoggetuigenOp zoek naar historische sensatie? De website www.eyewitnesstohistory.com biedt een groot aantal verslagen en getuigenissen: van toeschouwers tijdens de gladiatorengevechten in het Collosseum te Rome tot frontsoldaten tijdens de geallieerde invasie op 6 juni 1944. Per tijdvak wordt een overzicht geboden van bestaande ooggetuigenverslagen, die een persoonlijke visie geven op bekende historische gebeurtenissen. Ook zijn...
