Alle artikelen
‘Maar hoe weten wij wat Jezus in de Hof van Olijven tot Zijn vader bad? Zijn leerlingen lagen toch te slapen, dat vertellen de evangelies toch?’ Toen ik dit zei, werd de zeer roomse mevrouw Stienstra echt boos. We zaten op 1 april in Barend en Witteman te discussiëren over Mel Gibsons The Passion of the Christ. Als voorbereiding had ik de vier lijdensverhalen in mijn Griekse bijbeltje nagelezen, en ik was opnieuw getroffen door de vele onbegrijpelijkheden en tegenstrijdigheden.
De ene evangelist debiteert een nog mooier verhaal dan de andere. Marcus – algemeen beschouwd als de eerste evangelist – vertelt niets over rovers die tegelijk met Jezus worden gekruisigd – die komen uit de pennenkoker van Mattheüs. Lukas verfraait dit gegeven; bij hem bekeert een bandiet zich op het laatste nippertje. Jezus zegt daarop tot hem: ‘Voorwaar, Ik zeg u: vandaag nog zult gij met Mij zijn in het paradijs.’ Voor een filoloog is het duidelijk: de evangelies zijn pure mythen. Ze laten zich vergelijken met de levensbeschrijvingen van andere ‘heilige mannen’ uit de oudheid zoals Socrates en Apollonios van Tyana. Ook hen kennen we alleen door het oog van gelovige volgelingen.
Tot dezelfde conclusie komt Lambert Giebels in Jezus. Een biografie. De titel is daarom misleidend. Het boek wil de vraag beantwoorden of het mogelijk is een levensbeschrijving van Jezus van Nazareth te geven. Giebels’ antwoord is negatief. De historische gegevens zijn daarvoor veel te schamel. Wat de evangelisten tientallen jaren na dato optekenen is overduidelijk gekleurd door hun geloof. Ze willen door een overdaad aan ‘bewijzen’ aantonen dat Jezus waarlijk de Messias was en dat Hij waarlijk is opgestaan. Daarom neemt het aantal mensen dat Jezus na Zijn opstanding zou hebben gezien in elk volgend evangelie toe. Het geloof tart immers het verstand, of, zoals Tertullianus zei: ‘Ik geloof omdat het idioot is.’
Praten over de historische Jezus is daarom niet meer dan ijsschotsje springen. Er zal wel een goeroe van die naam geleefd hebben. De realiteit van Zijn bestaan wordt bevestigd door Tacitus, die niets van het ‘lichtschuwe tuig’ moest hebben dat christenen volgens hem waren. Als keizer Nero de christenen tot zondebokken voor de brand van Rome maakt, meldt de Romeinse historicus terloops dat de naam ‘chrestiani’ is afgeleid van ene Christus die tijdens de landvoogdij van Pontius Pilatus was geëxecuteerd.
Maar wanneer Hij werd geboren staat niet vast, zeker niet aan het begin van jaar 1. De volkstelling die volgens Lukas op last van keizer Augustus werd gehouden en die volgens het kerstevangelie Jozef dwong naar Bethlehem te gaan, oogt als een historisch feit, maar is het geenszins. Alleen Augustus heeft een keer de paar miljoen Romeinse burgers laten tellen. Als landvoogd Quirinius iets heeft laten registreren, waren het belastingplichtige rijksonderdanen. Dan was Jozef allesbehalve de arme timmerman uit het noordelijke Nazareth, maar iemand met landbezit ten zuiden van Jeruzalem.
In een niet als echt erkend evangelie, dat van Jacobus, is Jozef een soort projectontwikkelaar, die voortdurend op zakenreis is – en dus niets intiems met Maria kan hebben gedaan. Want het apocriefe evangelie van Jacobus wil vóór alles de maagdelijkheid van Maria bewijzen. Als zij in een flitsbevalling Jezus ter wereld heeft gebracht, komt er net een vroedvrouw voorbij die via een inwendig onderzoekje vaststelt dat zij altijd maagd is gebleven: soms tart het geloof de goede smaak.
Bijna elk feit over Jezus smelt weg onder het brandglas van de geoefende historicus die Giebels is. Hij steunt daarbij natuurlijk op de uitgebreide Leben-Jesu-Forschung die sinds de Verlichting de Heer heeft ontmythologiseerd. Jezus. Een biografie heeft vooral zijn waarde als een goed leesbare geschiedenis van de mythe van Jezus.
Overigens werd mijn probleem met Jezus’ woorden in de Hof van Olijven elegant opgelost door een gereformeerde dame. Ze schreef mij dat Jezus ze na Zijn opstanding heeft verteld. Zo verklaart de ene mythe de andere.
Anton van Hooff is hoofddocent klassieke geschiedenis aan de Universiteit Nijmegen.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
‘Ik geloof omdat het idioot is’
‘Maar hoe weten wij wat Jezus in de Hof van Olijven tot Zijn vader bad? Zijn leerlingen lagen toch te slapen, dat vertellen de evangelies toch?’ Toen ik dit zei, werd de zeer roomse mevrouw Stienstra echt boos. We zaten op 1 april in Barend en Witteman te discussiëren over Mel Gibsons The Passion of...
De beste kinderboeken van 2004
De geschiedenis als bron van feiten en kennis, als realistische achtergrond van een spannend avontuur of als sprookjesachtig decor. In de vijf boeken die de shortlist haalden van de Historisch Nieuwsblad Bontekoeprijs speelt het verleden steeds een andere rol. Oerhollands is de geschiedenis van Alkmaar. In de Middeleeuwen wordt de stad geteisterd door overstromingen. In...
Mobieltjes offeren op zomerkamp van de NJBG
De Nederlandse Jeugdbond voor Geschiedenis (NJBG) organiseert dit jaar prehistorische zomerkampen in Flevoland. Bas Kromhout nam een kijkje bij de 9- tot 12-jarige ‘Orgh’-aanbidders. Midden in het weidse landschap van de Flevopolder markeren drie totempalen de ingang van de nagemaakte prehistorische nederzetting Swifterkamp. Bij binnenkomst rennen kinderen voorbij, behangen met speren, bogen en ‘snorrebotten’ –...
Nog steeds ruzie over Gibraltar
Nog steeds ruziën Spanje en Engeland over Gibraltar, dat in 1704 in Britse handen kwam. Het bezoek van prinses Anne aan de rots leidde tot boosheid onder de Spanjaarden. door Gijs Versteegen/ Madrid Driehonderd jaar later zit het de Spanjaarden nog steeds dwars: na een mislukte aanval op Barcelona in 1704 zakten 55 Nederlandse en...
Paviljoen Auschwitz vernieuwd
Op 26 april 2005 zal kroonprins Willem-Alexander de nieuwe Nederlandse opstelling in het Auschwitzmuseum openen. ‘Ooit bezocht hij het kamp met zijn broers en prins Claus, dus we zijn erg blij dat hij deze daad wil verrichten’, zegt Carry van Lakerveld, samen met Victor Levie verantwoordelijk voor de nieuwe opstelling. De Poolse regering besloot in...
Suriname geeft straten nieuwe namen
Met het hernoemen van pleinen en straten hoopt de regering-Venetiaan in Suriname de herinnering aan wreedheden uit de koloniale tijd ongedaan te maken. De makers van stadsplattegronden zijn er niet blij mee, maar politici spreken van een mijlpaal. door Marieke Visser/ Paramaribo Het Mr. J.C. Bronsplein, genoemd naar een Nederlandse gouverneur, is onlangs omgedoopt tot...
Lenin stierf aan syfilis
Vladimir Lenin overleed aan syfilis. Dat concluderen drie medisch wetenschappers in Israël na jarenlang onderzoek naar de doodsoorzaak van de grondlegger van de Sovjet-Unie. door Karel Onwijn/ Moskou Hoewel al jaren geruchten de ronde deden dat Lenin aan syfilis leed en hieraan wellicht is overleden, was dit nooit wetenschappelijk aangetoond. Volgens de officiële lezing...
Meertens Instituut mag blijven
Was P.J. Meertens (1899-1985) een nazi en een pedofiel? In 2005 uitte socioloog Hans Derks dergelijke beschuldigingen aan het adres van deze ‘onderzoeker van het volkseigene’. Een commissie van drie hoogleraren boog zich over de beschuldigingen. Het Meertens Instituut, beroemd geworden dankzij de romanserie Het Bureau van J.J. Voskuil, mag zijn naam behouden. Dit is...
Vlag en volkslied niet verplicht voor Japanse leraren
Tegen alle verwachtingen in hebben 401 leraren van openbare scholen in Tokyo een rechtszaak tegen de stad Tokyo gewonnen. Ze waren gestraft omdat ze zich niet aan een decreet van de gemeente hadden gehouden. Dit decreet schrijft voor dat bij schoolceremonies leraren en leerlingen voor de vlag moeten opstaan en het volkslied moeten zingen. De...
Tweede feministische golf op film
Het Internationaal Informatiecentrum en Archief voor de Vrouwenbeweging (IIAV) begint deze herfst met een oral history-project over de tweede feministische golf. De vrouwen van 55+ moeten nu geïnterviewd worden, voordat hun verhalen verloren gaan. Het IIAV verzamelt en bewaart materiaal over feminisme in de jaren zestig van de vorige eeuw. Hoewel het zich vooral richt...
Geen Eerste Wereldoorlog
Nederland heeft weinig oog voor de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog. Vanwege de neutraliteit in 1914-1918 hebben Nederlandse historici vaak het belang van de Eerste Wereldoorlog onderschat. In feite was deze oorlog de eerste mechanische oorlog waarin beschaving op systematische wijze werd vernietigd. ‘De Grote Oorlog’ wordt in de landen om ons heen gezien als...
Koning Arthur was impotent
Mogelijk leed de grootste Britse koning aller tijden aan een groeistoornis. Dit schrijven mediëvist Ludo Jogen en neurofysioloog Joost Jonkman in het zomernummer van Madoc. Tijdschrift voor de Middeleeuwen. In 1191 werden de vermeende botten van koning Arthur gevonden in Canterbury. Deze vondst is uitgebreid beschreven in een tekst uit 1193 van een monnik uit...
