Alle artikelen
Het is goed mogelijk dat voor de negentiende-eeuwse arbeider al die heren en dames uit de ‘betere kringen’ die met hun dure hoeden en mantels door de stad flaneerden of zich in rijtuigen lieten vervoeren één pot nat zijn geweest. Een buitenstaander ziet immers zelden welke scheidslijnen binnen een bepaalde groep een rol spelen. Dit geldt ook voor veel historici die zich met de negentiende eeuw hebben beziggehouden.
Op basis van criteria als welstand en beroep hebben sociaal historici lange tijd volgehouden dat er in negentiende-eeuwse Nederlandse steden drie standen of klassen waren te onderscheiden: de hogere, de midden- en de lagere stand, of zo men wil de grote burgerij, de kleine burgerij en de arbeidersklasse. Steeds duidelijker wordt echter dat dit beeld weinig te maken heeft met de sociale grenzen zoals die door tijdgenoten werden beleefd en getrokken.
In Plaatsen van beschaafd vertier, een sterk uitgebreide versie van zijn in 2007 verdedigde dissertatie, beschrijft en analyseert de Amsterdamse historicus Jan Hein Furnée welke scheidslijnen een rol speelden onder de beter gesitueerden van Den Haag in de tweede helft van de negentiende eeuw. Hiervoor heeft hij uitputtend onderzoek gedaan naar de verschillende sociëteiten in de residentie, de bezoekers van de Koninklijke Schouwburg, de leden van de Haagse dierentuin en de opkomst van de badplaats Scheveningen.
Uit dit onderzoek komt duidelijk naar voren dat er alleen al in de maatschappelijke bovenlaag van Den Haag grofweg drie sociale formaties te onderscheiden waren, die men als betrekkelijk scherpomlijnde ‘standen’ zou kunnen zien. Allereerst was daar de groep ‘aanzienlijken’, bestaande uit edellieden, hoge staatsfunctionarissen en vertegenwoordigers van ‘oud geld’ die al generaties lang bestuurlijke functies vervulden. Daaronder bevond zich de ‘fatsoenlijke burgerij’, waar vooral hogere ambtenaren, officieren, academici en deftige renteniers deel van uitmaakten. En nog een trap lager stond de ‘nijvere burgerij’, waartoe gegoede fabrikanten, vermogende kooplieden en winkeliers gerekend werden.
Tussen deze laatste categorie en de minder welgestelde ‘kleine burgerij’ of ‘middenstand’ gaapte uiteraard een heel diepe kloof, maar de verschillen tussen bovengenoemde hogere standen waren niet minder groot. Zo konden fabrikanten doorgaans geen lid worden van de deftige sociëteit ‘De Witte’, al waren ze veel en veel rijker dan veel hoge ambtenaren en officieren die wel tot dit deftige gezelschap behoorden, terwijl de ‘aanzienlijken’ geen lid wílden worden. Met talloze voorbeelden laat Furnée zien dat de standsverschillen nog groter waren dan die welke Louis Couperus in zijn romans zo beeldend beschreef.
Tevens maakt hij duidelijk dat het veronderstelde ‘burgerlijke’ waardepatroon – waarin zelfbeheersing, spaarzaamheid, productiviteit en huiselijkheid centraal stonden, en dat zich volgens veel historici steeds verder verbreidde – in de hogere Haagse kringen lang niet zo breed werd gedeeld als veel bronnen doen vermoeden. Niet alleen zocht men het ‘beschaafd vertier’ vooral buitenshuis, maar ook speelden uiterlijk vertoon en het ophouden van status een enorm belangrijke rol.
Voortdurend wilde men deftiger lijken dan men was, wat niet alleen veel geld kostte, maar ook voor heel wat spanningen zorgde. Kostbare en publiekelijke vrijetijdsbesteding was weliswaar van het grootste belang, maar erg ontspannend was dat niet. Terwijl men zelf hogerop trachtte te komen, moesten de sociale grenzen voortdurend worden bewaakt om te voorkomen dat ambitieuze figuren uit lagere standen de eigen groep infiltreerden.
Jan Hein Furnée
Plaatsen van beschaafd vertier. Standsbesef en stedelijke cultuur in Den Haag 1850-1890
Bert Bakker, 884 p., € 39,95
Dit artikel is exclusief voor abonnees
ONDERZOEK: Haagse pikorde
Het is goed mogelijk dat voor de negentiende-eeuwse arbeider al die heren en dames uit de ‘betere kringen’ die met hun dure hoeden en mantels door de stad flaneerden of zich in rijtuigen lieten vervoeren één pot nat zijn geweest. Een buitenstaander ziet immers zelden welke scheidslijnen binnen een bepaalde groep een rol spelen....
Kennedy-legende krijgt vervolg
De Kennedy’s zijn opnieuw doorgedrongen tot het centrum van de Amerikaanse macht. Bij de verkiezingen van 6 november jongstleden is Joseph P. Kennedy III gekozen tot lid van het Huis van Afgevaardigden voor de staat Massachusetts. ‘Ik heb gewonnen vanwege mijn plannen, niet door mijn achternaam,’ zei de 32-jarige Joseph, kleinzoon van Robert en...
‘Piramide’ ontdekt in West-Java
Een archeologische vondst van een Nederlander bij een West-Javaanse berg in 1914 was lange tijd in vergetelheid geraakt. Totdat onlangs een adviseur van de Indonesische president Yudhoyono de ontdekking van een piramide aankondigde. De vondst is echter allerminst onomstreden. Andi Arief, leider van Yudhoyono’s speciale staf voor noodhulp bij natuurrampen, stuurde vorig...
Geldzucht was voor advocaten doodzonde
Tv-presentator Khalid Kasem zou als advocaat hebben geprobeerd een ambtenaar om te kopen. In de negentiende eeuw moesten advocaten zich al aan strenge regels houden.
DE STELLING: ‘Nivelleren is een Nederlandse karaktertrek’
Anton van Hooff: ‘Ik zou liever van “egaliseren” willen spreken. “Nivelleren” is een te modern woord. De Nederlander of Hollander neigt al eeuwen lang naar het creëren van een egalitaire samenleving. Al in de vijftiende eeuw, de tijd van Thomas a Kempis, werd hier soberheid en nuchterheid gepredikt. Dat heeft er waarschijnlijk mee...
De zaak-Herodes
Herodes de Grote, koning van de Joden vanaf 37 v.Chr., is de geschiedenis in gegaan als de man die opdracht gaf voor de massale kindermoord in Bethlehem. Maar is dat wel terecht? De zaak-Herodes opnieuw bezien. Wie in de eerste eeuw voor Christus voor de rechtbank in Judea moest verschijnen, was verplicht zich nederig te...
Israël gedroeg zich vijandig tegenover VN-troepen in Libanon
In 1978, en nogmaals in 1982, viel Israël het door een burgeroorlog geteisterde Libanon binnen. Volgens Jeruzalem vonden deze invasies plaats om ‘de terroristische PLO-milities’ aldaar te bestrijden. Maar waarom stond Israël dan zo vijandig tegenover de UNIFIL-troepen, die het centraal gezag in Libanon moesten herstellen? Hij zou de volgende dag zijn tweeëntwintigste verjaardag vieren....
COLUMN: Maarten van Rossem
Een halve eeuw geleden, zo kan men overal lezen, ontsnapte de wereld maar ternauwernood aan nucleaire vernietiging. Tussen 15 en 28 oktober 1962 was er sprake van een zenuwslopende strategische confrontatie tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie. Dat het goed is afgelopen zou de verdienste zijn van het even koele als heroïsche optreden van...
De vergeten beweging tegen abortus
Dolle Mina, Provo – de jaren zestig en zeventig staan vooral bekend vanwege de ludieke acties van links. Maar in deze jaren roerde ook een conservatieve tegenbeweging zich, bijvoorbeeld in de strijd tegen de legalisering van abortus en het verval van de goede zeden. ‘Wie gingen er in die tijd de straat op? Studenten en...
Emma en de Kieswet
Na haar aantreden probeert regentes Emma het conservatieve beleid van haar echtgenoot voort te zetten. Maar de tijden vragen om hervorming. Wanneer minister van Binnenlandse Zaken Tak van Poortvliet een liberale Kieswet indient, ontstaat er een conflict dat politiek Den Haag nog jaren zal verdelen. Tot haar grote woede is Emma gedwongen nieuwe verkiezingen...
COLUMN: Martin Sommer
Waarschijnlijk zit u nu midden in de sinterklaasperikelen, of zijn die net achter de rug. Als het aan Ineke Strouken ligt, de directeur van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur en Immaterieel Erfgoed (een hele mond vol), komt het sinterklaasfeest op de erfgoedlijst van de Unesco. Dat is de onderafdeling van de Verenigde Naties die...
Een Surinaamse socialistenvreter
Op 16 maart 1903 betrekt de partijloze Abraham George Ellis het Haagse departement van Marine. Dat is curieus, want Ellis is van Surinaamse afkomst; zijn moeder is zelfs geboren in slavernij. Die achtergrond vormt echter geen beletsel voor een imposante carrière binnen de marine en als minister, beide gekenmerkt door een felle strijd tegen ‘het...
