Alle artikelen
Als het goed is, treden historici het verleden onbevangen en met een grote nieuwsgierigheid tegemoet, en zetten zij onze voorouders niet meteen in de beklaagdenbank. Sommige onderwerpen zijn echter zo zwaar beladen dat het bijna onmogelijk lijkt om uitspraken over dat verleden te doen zonder een moreel oordeel te vellen. Naast de Shoah is ook de handel in Afrikaanse slaven zo’n onderwerp.
Een telkens weer oplaaiende vraag is hoe winstgevend die handel eigenlijk was en welke bijdrage zij heeft geleverd aan de economische bloei van West-Europa. Nadat er lange tijd uiterst overspannen ideeën hadden gecirculeerd over de onmetelijke rijkdommen die dit zou hebben opgeleverd, hebben sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw steeds meer historici verkondigd dat de slavenhandel economisch gezien niet zo heel belangrijk was – waarmee zij uiteraard geen uitspraak deden over de morele verwerpelijkheid. De bekendste Nederlandse slavernijhistoricus, Piet Emmer, is een belangrijke woordvoerder van deze nieuwe consensus.
De afgelopen jaren staat echter ook deze opvatting weer onder druk, nu een jonge generatie historici andere vragen stelt en andere onderzoeksmethoden hanteert. Zij willen de slavenhandel vooral bestuderen binnen het kader van het ‘Atlantisch systeem’: de goederen- en geldstromen tussen Europa, West-Afrika en Noord- en Zuid-Amerika.
In het eerste nummer van jaargang 2012 van het Tijdschrift voor Sociale en Economische Geschiedenis (TSEG) publiceerden Karwan Fatah-Black en Matthias van Rossum het artikel ‘Wat is winst? De economische impact van de Nederlandse trans-Atlantische slavenhandel’, waarin zij stellen dat niet alleen naar de netto-opbrengst van de slavenhandel moet worden gekeken, maar ook naar de investeringen en werkgelegenheid die dit voor de rest van de economie opleverde. Volgens hen is de betekenis van de slavenhandel voor de Republiek groter dan Emmer en anderen beweren.
Het vierde nummer van jaargang 2012 van TSEG bevat een zeer polemische reactie van Emmer, die suggereert dat de auteurs meer door moralistische dan door wetenschappelijke motieven gedreven worden. Fatah-Black en Van Rossum zetten vervolgens rustig uiteen dat dit onzin is, en laten zien dat Emmer hun argumenten en werkwijze onjuist heeft weergegeven.
Ook het artikel ‘Amsterdam merchants in the slave trade and African commerce, 1580s-1670s’ van Catia Antunes en Filipo Ribeiro da Silva, eveneens in nummer 4, gaat over het geheel van de Atlantische handel. Na het minutieus bestuderen van de handelsactiviteiten van dertig belangrijke Amsterdamse kooplieden komen zij tot de conclusie dat Emmer en anderen het belang van de Atlantische handel – waarvan de slavenhandel een integraal onderdeel vormde – ten onrechte onderschatten.
En passant ruimen ze de mythe op dat de Zeeuwen een buitenproportioneel aandeel in de slavenhandel hadden, stellen ze vast dat wellicht meer dan de helft van deze handel buiten de West-Indische Compagnie om ging, en constateren ze dat Joodse kooplieden in Amsterdam bijna evenveel slaven vervoerden als hun christelijke collega’s.
Het lijkt weinig zinvol uit dit laatste gegeven allerlei moralistische conclusies te trekken. Het artikel is vóór alles een pleidooi om meer en gedetailleerder onderzoek te doen naar de buitengewoon ingewikkelde handels- en geldstromen tussen de kustgebieden langs de Atlantische Oceaan.
Tijdschrift voor Sociale en Economische Geschiedenis
jaargang 2012, nrs. 1 en 4,
Amsterdam University Press, € 17,50
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Slavenhandel winstgevender dan gedacht
Als het goed is, treden historici het verleden onbevangen en met een grote nieuwsgierigheid tegemoet, en zetten zij onze voorouders niet meteen in de beklaagdenbank. Sommige onderwerpen zijn echter zo zwaar beladen dat het bijna onmogelijk lijkt om uitspraken over dat verleden te doen zonder een moreel oordeel te vellen. Naast de Shoah is...
Grootheidswaanzin in Skopje
Waar andere Europese steden eeuwen over deden, dat stampt de Macedonische hoofdstad Skopje binnen een paar jaar uit de grond. ‘Skopje 2014’ is een complete stadsvernieuwing met musea, barokke façades en vooral heel veel standbeelden van helden uit de geschiedenis. Zo wil de regering de Macedoniërs bewust maken van hun identiteit. ...
Egyptische revolutie slecht voor archeologie
Ze kwamen met walsen en trucks om de grond op te eisen. Aan de voet van de ingestorte piramide van Amenemhat III in Dahsjoer, niet ver van Caïro, maakten omwonenden deze winter ruimte voor een nieuwe begraafplaats. Daarvoor schoven ze grond aan de kant en mogelijk archeologische resten, want in Dahsjoer hebben de farao’s...
LESSEN: Het spel met Hollands grenzen
Minister Ronald Plasterk van Binnenlandse Zaken wil dat vóór maart 2015 de provincies Noord-Holland, Utrecht en Flevoland samensmelten tot één superprovincie. Daarvoor moet hij heel wat weerstand overwinnen. De provinciale structuur van Nederland is taai en heeft oude papieren. Dirk Jan Wolffram, hoogleraar geschiedenis van bestuur en politiek in de moderne tijd aan de...
STELLING: ‘De prostitutie kan beter worden aangepakt met een nieuwe Middernachtzending’
Ruth Oldenziel: ‘In de negentiende eeuw gingen orthodoxe protestanten een alliantie aan met feministen om het hoerenlopen te ontmoedigen. Daarbij richtten deze activisten zich op de hoerenlopers zelf: ze spraken hen aan op hun persoonlijke verantwoordelijkheid. Dat was nieuw, omdat voorheen het idee domineerde dat mannen nu eenmaal van nature seksuele driften hebben....
COLUMN: Annejet van der Zijl
Hoera, een historisch boek op nummer 1 van de bestsellerlijsten! Met zijn De vergelding, (onlangs nog in dit blad voorgepubliceerd) verslaat collega Jan Brokken alle tinten grijs, alle vrouwendetectives en alle dieetboeken. Terecht, want hij maakt al jaren mooie boeken, die veel te lang onopgemerkt zijn gebleven. En nu beleeft hij op 63-jarige leeftijd alsnog...
COLUMN: Martin Sommer
Nog een paar nachtjes slapen en dan barst de heisa rondom de troonopvolging los. De eerste gedenkboeken, biografieën en niemendalletjes liggen al bij de boekhandel. Kunt u zich voorstellen dat de belangstelling voor het koningshuis nog niet zo heel lang geleden beperkt was tot complotdenkers à la Wim Klinkenberg en chroniqueurs als J.G. Kikkert,...
COLUMN: Maarten van Rossem
Slechts 10 procent van de Nederlanders gaat een of meer malen per week ter kerke. Om dit percentage niet al te dramatisch te laten klinken, kan vermeld worden dat 4 procent twee tot drie keer per maand naar de kerk gaat. Hoe dan ook mag geconcludeerd worden dat het overgrote deel van de bevolking...
BOEKEN: Altijd een rel met Mina in de buurt
Ook al was Mina Kruseman een verwoed schrijfster, actrice en zangeres, ze is toch vooral bekend gebleven als rumoeropwekkend feministe. Misstanden die ze aan de orde stelde reduceerde ze altijd tot persoonlijke kwesties, ‘waardoor ze verzand raakte in zinloze vetes en onbeduidende schermutselingen’. Dat concludeert Annet Mooij in haar zojuist verschenen biografie Branie. Het...
BOEKEN: Het was kloteweer in augustus
Volgend jaar zullen er ongetwijfeld veel boeken verschijnen die de aandacht vestigen op het feit dat het dan honderd jaar geleden is dat de Eerste Wereldoorlog uitbrak. De Duitse journalist en kunsthandelaar Florian Illies heeft deze vloedgolf voor willen zijn, en kwam daarom met een boek over het laatste vredesjaar. Helemaal origineel is dat natuurlijk...
BOEKEN: Bruisend, hedonistisch en avontuurlijk
Met de trein naar Londen? Ideaal is het niet met de trammelant rond de Fyra, de wachttijd in Brussel en de dure kaartjes. Maar alle ongemakken zijn vergeten wanneer je de trein op St. Pancras verlaat. Daar waant de reiziger zich door de grandeur even in Victoriaans Londen. Dat het 145 jaar oude station...
BOEKEN: Misverstanden, stijfkoppigheid, betweterige goede bedoelingen
Er is iets eigenaardigs met ons koloniaal verleden. Dat, zoals in buurland België, een boek over het voormalige koloniale rijk een bestseller wordt, is bij ons moeilijk voor te stellen. Een verklaring daarvoor is nog niet eens zo makkelijk te geven. Het eerste wat opvalt bij vergelijking is dat we kennelijk geen inktzwart koloniaal...
