Alle artikelen
Op dinsdag 20 april 1926 lunchte Johan Huizinga aan Columbia University in New York met twee hoogleraren wijsbegeerte, John J. Coss en Frederick J.E. Woodbridge. In zijn dagboek schreef de Nederlandse historicus: ‘Coss veel pleizier in het geval van de sprekende slang.’ Dit kan maar op één ding slaan: de Synode van Assen die de Gereformeerden Kerken in Nederland de voorgaande maanden hadden gehouden, en waarbij J.G. Geelkerken was afgezet als predikant wegens zijn twijfel aan de zintuiglijke betrouwbaarheid van het verhaal in Genesis 3. Dit voorval had ook Amerikaanse kranten gehaald.
Tachtig jaar werd Jan Geelkerken, maar in zijn zorgvuldig gedocumenteerde biografie besteedt Maarten Aalders meer dan een derde van de ruimte aan de twee jaar tussen 1924 en 1926, waarin de predikant in Amsterdam-Zuid (Overtoom) verwikkeld raakte in allerlei procedures, die er uiteindelijk toe leidden dat hij met geestverwanten een eigen kerkgenootschapje stichtte, het ‘Hersteld Verband’. Twintig jaar laten zouden ze zich verenigen met de Nederlandse Hervormde Kerk.
Eigenlijk ging het over niks, en toch maakten alle betrokkenen zich vreselijk druk – er verscheen een stroom aan brochures en artikelen. Geelkerken koesterde helemaal geen stellige afwijkende opvattingen; hij constateerde alleen dat het verhaal over de slang ‘eigenaardige moeilijkheden’ opleverde. Anders dan je zou verwachten, speelde de evolutietheorie hoogstens heel vaag op de achtergrond een rol. Een inschikkelijker persoonlijkheid had zich snel uit deze situatie gered met de woorden dat hij het zo ‘bedoeld noch gezegd’ had, maar zo zat Jan Geelkerken niet in elkaar. Die trok ten strijde als hij onrecht bespeurde.
Het moest wel misgaan. Geelkerken was een lastig man. Al tijdens het werk aan zijn dissertatie over de empirische godsdienstpsychologie, destijds een hoogst actueel thema, had hij het aan de stok weten te krijgen met zijn promotor Herman Bavinck, zo ongeveer de zachtmoedigste hoogleraar van de VU. Jan Geelkerken paste niet goed in de gereformeerde wereld. Die was hem te benauwd, te theologisch, maar vooral te cultureel. Geelkerken, in zijn jeugd getooid met een martiale snor, haalde een schermbrevet, was dol op uniformen – hij ging vrijwillig in militaire dienst en was naast zijn werk in de gemeente ook legerpredikant – en hield erg van toneel.
Maarten Aalders laat goed alle kanten van het conflictrijke leven van Geelkerken zien. De lezer krijgt ook begrip voor diens tegenstanders. En zelfs als het verhaal gedetailleerd wordt, blijft het spannend. Maar misschien heeft Aalders iets te veel interessante feiten weggestopt in de meer dan honderd bladzijden noten. Zo had ik graag iets meer gelezen over de bredere Amsterdamse wereld waarin de gereformeerde subcultuur gedijde. Geelkerken gaf graag interviews aan De Telegraaf, het Handelsblad en de NRC, maar hoe keek de buitenwereld tegen hem aan? En hoe beleefden de betrokkenen zelf de afstand tot de omringende stadscultuur?‘
Mensen zonder karakter kunnen er zich altijd op beroemen dat ze zelf tenminste geen karakterfouten hebben,’ citeert Aalders een medestander. Geelkerken had stijl en karakter. Dit boek gaat echter niet alleen over hem, maar ook over de eigen dynamiek van groepsprocessen. Wat mij betreft gaat het vooral over de vraag hoe iemand zichzelf kan blijven en toch vrede moet zien te houden met zijn medemensen. Jan Geelkerken slaagde daar niet altijd in. Dit is vooral een prachtig verhaal over het menselijk tekort.
Heeft de slang gesproken? Het strijdbare leven van dr. J.G. Geelkerken (1879-1960)
Maarten J. Aalders
592 p. Bert Bakker, € 49,90
Dit artikel is exclusief voor abonnees
BOEKEN: Drukte om de sprekende slang
Op dinsdag 20 april 1926 lunchte Johan Huizinga aan Columbia University in New York met twee hoogleraren wijsbegeerte, John J. Coss en Frederick J.E. Woodbridge. In zijn dagboek schreef de Nederlandse historicus: ‘Coss veel pleizier in het geval van de sprekende slang.’ Dit kan maar op één ding slaan: de Synode van Assen die...
SIGNALEMENTEN FILM
Stonden de communisten in Indonesië in het najaar van 1965 op het punt om de macht te grijpen? Zeker is dat generaal Soeharto als reactie op de al dan niet bestaande communistische dreiging op 1 oktober 1965 een staatsgreep pleegde. Naar schatting minimaal een half miljoen communisten werden vermoord. ...
FILM: Geen spijt van een radicaal verleden
Achteraf was het een strovuurtje, maar in het voorjaar van 2008 leek het er even op dat het Barack Obama het presidentschap kon kosten. De Republikeinen, wanhopig door de achterstand in de peilingen van hun presidentskandidaat John McCain, beschuldigden Obama ervan dat hij een ‘terroristenvriend’ was. Een explosieve bewering in een land dat nog...
WEBSITE: Volkstelling en manumissie-aktes
Er staan 255.000 scans uit het Surinaams archief op de website van het Nationaal Archief (www.gahetna.nl/actueel/nieuws/2013/): Doop-, Trouw- en Begraafboeken 1662-1838; Notariële Archieven 1828-1845 (waarin bijvoorbeeld de akten betreffende de vrijlating van slaven) en de Eerste Algemene Volkstelling uit 1921. In de scans zoeken is echter mijl op zeven, want een centrale doorzoekbare index...
TENTOONSTELLING: Gevelstenen en chocoladeletters
Een kaart van Afrika, een wand met tekeningen uit een negentiende-eeuws dagboek, en een vitrine met pijpen en andere tabaksgerelateerde zaken. Direct bij binnenkomst geeft het Amsterdamse Geelvinck-huis het karakter prijs van de lopende tentoonstelling Swart op de gracht, over Amsterdam en de slavenhandel: los zand. Er is geen lijn in te ontdekken. ...
IN BEELD: Conquista
In het kielzog van de Portugezen, die kapitalen vergaarden met de handel in luxegoederen uit Azië, verlegden de Spanjaarden hun grenzen in westelijke richting. Enkele decennia na Columbus’ onopzettelijke ontdekking van Amerika stroomden goud en zilver naar Spanje. Conquistadores als Cortés en Pizarro baanden de weg naar het fortuin, maar de kosten van hun meedogenloze...
Oorlogspost
Op de vlucht voor de Duitsers kwam de Joodse familie Weening terecht in het Zuid-Franse kuuroord Aulus-les-Bains. In 1942 trokken ze de Pyreneeën over. De stapel post van huis die ze toen achterlieten, dook zeventig jaar later weer op. Het was het begin van een zoektocht naar het lot van de Weenings. ‘Van huis,...
Opsporingsdiensten joegen straalbezopen op het verzet
Oud-NSB'er Jacob Luitjens, die tijdens de oorlog veel verzetsstrijders opspoorde, is overleden. Uit onderzoek blijkt dat bestrijders van het verzet zich geregeld volgoten met drank.
Piet van Staveren (1925- )
Als Indonesië zich losmaakt van Nederland, weigert communist Piet van Staveren te vechten tegen de inwoners. Hij deserteert en wordt Pitojo Koesoemo Widjojo. Waarom Piet van Staveren nu juist de nacht van 13 op 14 juni 1947 uitkiest om over te lopen is niet duidelijk. Een opwelling is het in elk geval niet. Dat bewijst...
Fatale liefde voor bevolkingsregisters
Voor de Jodenvervolging maakten de nazi’s dankbaar gebruik van het uitstekende Nederlandse bevolkingsregister. Geestelijk vader Jacob Lentz zou zich ook tijdens de oorlog monomaan wijden aan de administratie, overtuigd dat hij het juiste deed. Er is ‘geen politieman, geen V-Mann, zelfs geen provocateur geweest’, schreef Loe de Jong in Het koninkrijk der Nederlanden in de...
Buffalo Bill
Bill Cody, beter bekend als Buffalo Bill, was aan het begin van de twintigste eeuw misschien wel de beroemdste Amerikaan ter wereld. Met zijn Wild West-shows schiep hij een beeld van de heroïsche cowboy en de tragische indiaan dat de populaire cultuur blijvend bepaalde. Het leven van William Frederick Cody is omgeven door een web...
LEZERSFORUM: ‘Het geeft geen pas op 4 mei Duitse collaborateurs te herdenken’
‘Zolang er mensen leven die de oorlog hebben meegemaakt, is 4 mei geen goede dag om Duitsers of collaborateurs te gedenken. Dat moeten de mensen die dat willen maar in eigen kring doen.’ Zo reageert Marlies Schmitz op de stelling van deze maand. Die luidde: ‘Het geeft geen pas op 4 mei Duitsers of...
