Alle artikelen
‘Hij is dood. Wij hebben zijn hart gebroken. Hij die zoveel voor ons heeft gedaan.’ Een Duitse boerenvrouw laat in de speelfilm Lore haar wanhoop en verdriet de vrije loop als ze in 1945 hoort dat Hitler dood is.
Het oorlogsdrama van de Australische regisseuse Cate Shortland past in de trend om de Tweede Wereldoorlog vanuit het perspectief van Duitsers te bezien. Deze tendens, die al een tijd aan de gang is, spitst zich toe op de discussie over slachtofferschap. Waren de Duitsers die bij het bombardement van Dresden omkwamen en degenen die na de oorlog werden verdreven uit Oost-Europa niet ook oorlogsslachtoffers?
Minder explosief dan de polemiek over het slachtofferschap is de vraag hoe ‘gewone’ Duitsers de oorlog en de ineenstorting van het naziregime beleefden. Deze kwestie is ook doorgedrongen tot de filmwereld. Zo werd drie jaar geleden het dagboek Anonyma. Eine Frau in Berlin verfilmd, waarin de Duitse journaliste Marta Hillers het seksuele misbruik van vrouwen door Russische soldaten tijdens de Slag om Berlijn optekende.
En nu is er Lore, de uitstekende verfilming van een verhaal uit The Dark Room van Rachel Seiffert. De schrijfster liet zich inspireren door haar oma, die als tiener na de ineenstorting van het Duitse Rijk met haar zusje en drie broertjes van Beieren naar haar grootmoeder in Hamburg reisde. Soms mochten de kinderen meerijden op een boerenwagen, maar de afstand van vijfhonderd kilometer werd vooral lopend afgelegd.
Seiffert schreef er het verhaal ‘Lore’ (een verkorting van Hannelore) over. Het beschrijft de ontberingen van de kinderen, maar vooral de mentale ontwikkeling van tiener Lore. De dochter van een SS-officier en een Hitler-aanhangster staat er na de oorlog alleen voor met haar zusje en broertjes. Haar vader is omgekomen aan het front in Wit-Rusland; haar moeder wordt door de geallieerden gearresteerd.
Lore neemt haar broertjes en zusje op sleeptouw, waarbij het aankomt op overlevingsinstinct, sluwheid en opportunisme. Dat morele scrupules bij Lore geen rol spelen zal niemand verbazen, omdat morele overwegingen nu eenmaal snel verdampen als het naakte bestaan op het spel staat.
Interessanter is Lores confrontatie met de misdaden van het Hitler-bewind. Volledig geïndoctrineerd door de nazipropaganda meent ze dat door de geallieerden opgehangen foto’s van stapels lijken in concentratiekampen vervalsingen zijn. Ze is niet de enige Duitser die gelooft dat de Amerikanen voor de foto’s acteurs hebben ingehuurd.
Beïnvloed door antisemitische propaganda scheldt ze een jongen met een Joods identiteitsbewijs die met hen optrekt automatisch uit voor parasiet: ‘Mama zou hem niet mogen.’ Als de kinderen uiteindelijk bij oma aankomen, blijkt ook deze haar ogen te sluiten voor de werkelijkheid: ‘Je moet je niet schamen voor je ouders, want ze hebben niets verkeerds gedaan.’
Maar bij Lore begint het nazigeloof af te brokkelen. Langzaam dringt het besef door dat haar vader gruwelijke misdaden heeft begaan en dat ze jaren in een grote leugen heeft geleefd. De film eindigt met deze psychische dreun.
De oorlog was niet alleen in de film aanwezig, maar ook op de filmlocaties. Regisseuse Shortland ontdekte dat in de omgeving van het Duitse stadje Görlitz aan de Poolse grens – een van de plekken waar ze filmden – een werkkamp voor Joden was gevestigd. Ze kwam er bij toeval achter, want er was niets wat aan het kampverleden herinnerde.
Ook de paar herenhuizen waar ze opnames maakte, bleken een beladen geschiedenis te hebben. De Joodse eigenaren waren in de jaren dertig verdwenen. Meer kon de lokale bevolking er niet over zeggen.
Shortland verwijt het hun niet, zegt ze in een interview. ‘Wat zou ik hebben gedaan in het middelpunt van genocide en horror? Zou ik voor de zwakkeren en de vervolgden zijn opgekomen, of zoals de meesten een stille omstander zijn geweest? Of – nog erger – een medeplichtige?’
Dit artikel is exclusief voor abonnees
FILM: Wat deed vader in de oorlog?
‘Hij is dood. Wij hebben zijn hart gebroken. Hij die zoveel voor ons heeft gedaan.’ Een Duitse boerenvrouw laat in de speelfilm Lore haar wanhoop en verdriet de vrije loop als ze in 1945 hoort dat Hitler dood is. Het oorlogsdrama van de Australische regisseuse Cate Shortland past in de trend om...
WEBSITE: Hoe klinkt een zanggors?
Meer dan 150.000 gedigitaliseerde dierengeluiden van ruim 9000 soorten bevat de nieuwe online database van de Macaulay Library. Het instituut van Cornell University beschikt daarmee over de grootste en oudste wetenschappelijke natuur-audiodatabank ter wereld. De opnames gaan terug tot 1929 – toen werd het geluid van de zanggors vastgelegd. De nadruk in dit bijzondere historische...
TENTOONSTELLING: Grote nieuwsgierigheid, hevige conflicten
Museum Het Valkhof trekt zich niets aan van de heersende Gouden Eeuw-manie en heeft een tentoonstelling gemaakt over een tijd die vaak als gezapig en weinig inspirerend wordt gezien: de achttiende eeuw. Uit de plooi. De 18de eeuw in beweging heet de expositie. Dat is letterlijk te nemen, want de stijve plooien in de...
De Zonnekoning bracht Frankrijk de nacht
Zijn uitbundige feesten en zijn grootse paleis maakten de Zonnekoning tot de alleenheerser over de goede smaak. Maar hij wilde zich ook militair laten gelden. Lodewijks ambities brachten Frankrijk aan de rand van de afgrond. In de zeventiende eeuw waren de nachten nog zwart. Als de maan het liet afweten, was de duisternis zo volkomen...
De Spaanse Successieoorlog (1702-1713)
Drie eeuwen geleden maakten onderhandelingen een einde aan de allereerste wereldoorlog, zoals historici met gevoel voor drama de Spaanse Successieoorlog noemen. Honderdduizenden kwamen om, raakten verminkt of leden onder plunderingen in een strijd zonder duidelijke winnaar. Nadat de Spaanse koning Karel II op 1 november 1700 op 38-jarige leeftijd was overleden bleek uit een schouw...
De onderschatting van Adolf Hitler
Ruim tachtig jaar geleden werd Adolf Hitler benoemd tot rijkskanselier. Daarmee kwam een einde aan de Republiek van Weimar, de eerste Duitse democratie, en begon het Duizendjarig Rijk. De verwoesting die Hitler aanrichtte in Europa liet tijdgenoten én de generaties daarna achter met de beklemmende vraag hoe de onderschatting van deze man mogelijk was. Adolf...
Opiumhandel VOC in Bengalen
Bengalen was in de zeventiende en achttiende eeuw een van de bloeiendste handelsgebieden op aarde. Aziatische en Europese kooplieden, ook die van de Verenigde Oostindische Compagnie, stroomden naar Bengalen om te profiteren van de handel in suiker, zijde, salpeter en in toenemende mate opium. De handel in het verdovende middel was een bron van enorme...
Executies na de Tweede Wereldoorlog: Juliana en de Vier van Breda
152 oorlogsmisdadigers worden na de Tweede Wereldoorlog ter dood veroordeeld. Maar het kabinet-Schermerhorn-Drees vreest dat de bevolking te veel executies niet zal kunnen dragen en roept op tot ‘terughoudendheid’. Toch komt Drees in conflict met koningin Juliana. Zij ontwikkelt, al dan niet onder invloed van Greet Hofmans, een steeds grotere aversie tegen de doodstraf. ‘Zojuist!...
IN BEELD: Pinochet en de Chicago Boys
Veertig jaar geleden was Chili een democratie met een socialist aan het hoofd. Na de staatsgreep van Augusto Pinochet werd het land een dictatuur met een extreem liberaal economisch beleid. In de vroege ochtend van 11 september 1973 neemt de Chileense marine de stad Valparaíso in en sluit radio- en televisiezenders. Een paar uur later...
LEZERSFORUM: ‘Willy Lages was een onmens’
In februari 1952 verleende koningin Juliana gratie aan de ter dood veroordeelde Duitse oorlogsmisdadiger Willy Lages (zie het artikel op bladzijde 68). Als hoofd van de Zentralstelle für jüdische Auswanderung in Amsterdam was Lages medeverantwoordelijk voor de deportatie van ongeveer 107.000 Nederlandse Joden naar de vernietigingskampen. Juliana nam dan ook een verkeerd...
INTERVIEW: ‘Vrouwen verdienen een monument’
‘Laatst werd ik gebeld door de politie van Amsterdam. Ik schrok me rot. Maar het bleek dat ze een van de vrouwen uit mijn boek wilden adopteren: Tetje de Jong. Zij was de eerste vrouwelijke politiecommissaris van Nederland. Op een van de Amsterdamse bureaus hadden ze geld ingezameld voor ons project.’ Els Kloek...
ONDERZOEK: Hoe de dood een taboe werd
Sinds God niet uit alleen uit Jorwerd vertrok, maar ook uit nagenoeg de gehele moderne samenleving, hebben de meeste mensen slechts één zekerheid: we gaan allemaal dood. Dit is zo vanzelfsprekend dat het niet nodig lijkt daar veel woorden aan vuil te maken. Maar de werkelijkheid is anders. De manier waarop mensen omgaan...
