Alle artikelen
Op 1 augustus 1722 vertrok Jacob Roggeveen met drie schepen vanuit Texel op zoek naar Zuidland. Eeuwenlang was in Europa gespeculeerd over een continent ten zuiden van de evenaar. Het noordelijk halfrond bestond uit Noord-Amerika, Europa en het noordelijk deel van Azië, dus móést dat zuidelijk halfrond een vergelijkbare landmassa hebben om de aarde in balans te houden. Deze redenering paste perfect in de theologische opvatting dat God volmaakt was en dus een symmetrische planeet had geschapen.
Terra Incognita was de heilige graal voor ontdekkingsreizigers. Maar in 1774, bijna een halve eeuw na Roggeveens dood, werd door James Cook aangetoond dat Zuidland helemaal niet bestond.
Roelof van Gelder brengt in zijn mooi geschreven biografie van Roggeveen in kaart hoe er gespeculeerd werd over dat mysterieuze werelddeel. Ook door Jacob Roggeveens vader Arend. Deze veelzijdige Zeeuw maakte in 1670 al plannen voor een expeditie naar Zuidland. Arend was landmeter, schoolmeester en vooral kaartenmaker; hij stierf in 1675. Naar verluidt zou zijn zoon Jacob hem op zijn sterfbed hebben beloofd die taak op zich te nemen.
Maar Jacob was eigenzinnig en trok er veertig jaar voor uit om eerst zijn eigen agenda af te werken. Hij promoveerde, werd een succesvol jurist in Middelburg en een iets minder succesvol lid van de Raad van Justitie in Batavia. Terug in Middelburg kwam hij in de problemen vanwege zijn fanatieke verdediging van de onrechtzinnige theoloog Pontiaan van Hattem.
Van Gelder merkt nuchter op dat het hattemisme gedurende een halve eeuw duizenden pagina’s handgeschreven en bedrukt papier opgeleverd heeft, venijnige polemieken tot gevolg had, maar filosofisch noch theologisch iets blijvends heeft opgeleverd. Hoogstens kun je zeggen dat het velen het gevoel gaf van geestelijke bevrijding, en daarmee neemt het een bescheiden hoekje in van de Radicale Verlichting.
Roggeveen bezorgde de geschriften van Van Hattem in dikke boekdelen en hij werd daarom uit Middelburg verbannen. De oude belofte aan zijn vader was hij niet vergeten. Daarom trachtte hij bij de VOC geld los te peuteren voor een ontdekkingstocht naar de Stille Oceaan. Zonder succes. Vervolgens probeerde hij het bij de concurrent, de WIC. Hoewel Roggeveen al 62 jaar oud was en bekendstond als een drammer, werd hem kapitaal ter beschikking gesteld en konden de voorbereidingen beginnen.
Het feitelijke verhaal over Roggeveens expeditie naar Zuidland beslaat net iets meer dan tachtig bladzijden (van de driehonderd) in deze biografie. Hij voer via de Canarische Eilanden en Trinidad naar Vuurland. Zijn drie schepen rondden Kaap Hoorn en in de Grote Oceaan werd aangelegd bij de Juan Fernandez Eilanden.
Op paaszondag 5 april 1722 ontdekten de schippers een onbekend eiland. Roggeveen noemde het Paaseiland. Hij bleef er maar kort, want hij wilde immers Zuidland vinden. Maar het liep anders. Door schipbreuk en het overlijden van meer dan de helft van zijn bemanning aan scheurbuik was hij gedwongen langs de kortere route via Batavia hulp te zoeken in plaats van weer terug te varen via Kaap Hoorn.
Dit was echter ‘octrooigebied’ van de VOC en dus voor WIC-schippers verboden terrein. Roggeveen wist dat allemaal, maar wat moest hij anders? VOC-soldaten arresteerden hem en zijn twee overgebleven schepen werden geconfisqueerd. Roggeveen werd als een kaper teruggestuurd naar Nederland. Hij stierf in 1729 op 70-jarige leeftijd. Roelof van Gelder heeft een prachtig boek geschreven over zijn gedesillusioneerde leven.
Naar het aards paradijs. Het rusteloze leven van Jacob Roggeveen, ontdekker van Paaseiland (1659-1729)
Roelof van Gelder
335 p. Balans, € 29,95
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Zoeken naar Terra Incognita
Op 1 augustus 1722 vertrok Jacob Roggeveen met drie schepen vanuit Texel op zoek naar Zuidland. Eeuwenlang was in Europa gespeculeerd over een continent ten zuiden van de evenaar. Het noordelijk halfrond bestond uit Noord-Amerika, Europa en het noordelijk deel van Azië, dus móést dat zuidelijk halfrond een vergelijkbare landmassa hebben om de aarde in...
BOEKEN: Signalementen
Het land van herkomst. Perspectieven op verbondenheid met Marokko, 1960-2010Nadia Bouras300 p. Verloren, Є 30,00De reputatie van Marokkanen houdt niet over in Nederland. Sinds de opkomst van Pim Fortuyn en de moord op Theo van Gogh proberen we ze krampachtig te laten inburgeren. Maar hoe kijken Marokkanen eigenlijk tegen Nederland aan? En tegen hun land...
BOEKEN: Dreunende bommen en afwezige vaders
In de nazomer van 52 v.Chr. botsten de Romeinse legioenen van Caesar bij Alésia (tegenwoordig Alice-Sainte-Reine, Côte d’Or) op Gallische stammen onder aanvoering van Vercingetorix. Deze confrontatie eindigde na weken van uitputtende gevechten in een Romeinse triomf. De overgave van Vercingetorix betekende het einde van de klassieke Gallische beschavingen. Over deze...
FILM: Signalementen
Zero Dark Thirty Kathryn Bigelow Vanaf 24 januari in de bioscoop Schetst de thriller Zero Dark Thirty een accuraat portret van de opsporing en standrechtelijke executie van Osama bin Laden in de Pakistaanse stad Abbottabad twee jaar geleden? In de Verenigde Staten woedt een debat over het waarheidsgehalte van de film....
FILM: Een politieke straatvechter
In Steven Spielberg wonen twee zielen. De ene laat hem spektakelfilms als Jaws en een stripverfilming over Kuifje maken, de andere treedt op als geschiedenisleraar, met als hoogtepunt Schindler’s List. Omdat de twee zielen niet te verenigen zijn, wisselen ze elkaar af. De afgelopen twee jaar speelde Spielberg vals, want hij maakte twee historische...
WEBSITE: Prins Bernhards crash
Elke eerste werkdag van het jaar is het naar buitenlands voorbeeld ‘Openbaarheidsdag’ bij het Nationaal Archief (www.nationaalarchief.nl, zoek op openbaarheidsdag). De overheidsarchieven die worden overgebracht naar het NA zijn voor circa 95 procent direct openbaar. De Archiefwet schrijft voor dat de andere 5 procent na een bepaalde periode voor het publiek beschikbaar moeten...
TENTOONSTELLING: De verwarrende Gouden Eeuw
Deze winter valt de Gouden Eeuw niet te omzeilen. Gelijktijdig met de televisieserie van de NTR heeft het Amsterdam Museum (sinds 2011 is het woord ‘historisch’ uit de naam geschrapt) een tentoonstelling over de Gouden Eeuw. Het museum is gehuisvest in het voormalige Burgerweeshuis, waar sinds de zestiende eeuw wezen werden opgevangen. Om de verschillende...
Anti-communistische contrapropaganda
Zoek voor de grap eens op het trefwoord ‘Interdoc’ in het krantenarchief. Resultaat: nul artikelen over dit Europese spionagenetwerk uit de Koude Oorlog. Deze maand verscheen het eerste boek ooit over het geheime netwerk Interdoc, dat van 1963 tot 1986 probeerde de publieke opinie te vormen en manipuleren. In Interdoc, een geheim netwerk in de...
De Grote Trek in Zuid-Afrika (1835-1845)
In Zuid-Afrika vond tussen 1835 en 1845 de Grote Trek plaats: duizenden Nederlandse kolonisten verlieten de Britse Kaapkolonie en stichtten nieuwe republieken in de binnenlanden. De ‘Voortrekkers’ zijn door latere generaties bejubeld als nationalisten en beschimpt als achterlijke slavenhouders. Maar boven alles waren zij pioniers, die probeerden op de Afrikaanse savanne een bestaan op te...
De andere schoolstrijd
In 1863 introduceerde Johan Rudolph Thorbecke een nieuw schooltype: de hogere burgerschool. De hbs was meteen een succes en vormde een geduchte concurrent voor het gymnasium. Het exactevakkenpakket van de hbs sloot beter aan bij de eisen van de moderne tijd. Alleen door zich aan te passen wist het gymnasium te overleven. Als zoon van...
Bouwmeester van apartheid
‘Apartheid was voor hem meer dan een politieke filosofie, het was een religie,’ schreef de Britse oud-premier Harold Macmillan in zijn memoires over Hendrik Verwoerd. In februari 1960 voerde Macmillan dagenlange gesprekken met zijn Zuid-Afrikaanse ambtsgenoot in een zeventiende-eeuws landhuis aan de voet van de Tafelberg. ‘Het was gedurende deze dagen dat ik me volledig...
De wanhoopsdaad van Dirkje
In de jonge jaren van Dirkje de Ruyter kwamen de jongens uit Barendrecht op zaterdag naar haar dorp, Pernis, om daar te vrijen met de meisjes. Pernis was zwaar christelijk, maar Barendrecht was nog een graadje strenger. In Pernis konden ze af en toe nog lachen, iets wat in Barendrecht door God verboden leek. Arend-Jan...
