Alle artikelen
Proefschriften, lezingen of artikelen kunnen ons beeld van het verleden ingrijpend veranderen. Deze keer het proefschrift van Amanda Kluveld, waarin zij bestrijdt dat de Nederlandse anti-vivisectionisten geen politieke rol van betekenis speelden.
De anti-vivisectiebeweging verzet zich sinds het einde van de negentiende eeuw tegen dierproeven. Jan Romein zag de anti-vivisectionisten vooral als een van de vele kleine humanitaire bewegingen die in die tijd ontstonden. Omdat de acties van de anti-vivisectionisten niet tot wetgeving leidden, beschouwde Romein hen bovendien als een stelletje verliezers. In haar proefschrift Reis door de hel der onschuldigen. De expressieve politiek van de Nederlandse anti-vivisectionisten, 1890-1940 bestrijdt Amanda Kluveld deze visie.
Kluveld, docente cultuurgeschiedenis aan de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht, vindt dat bewegingen als die van de anti-vivisectionisten, de zogenaamde ‘kleine geloven’, veel te veel op hun daadwerkelijke politieke impact worden beoordeeld. ‘De beweging boekte dan wel geen politieke resultaten, maar biedt wel inzicht in de manier waarop politieke denkbeelden rond 1900 door emoties werden bepaald.’ Ze is de eerste die zich verdiepte in de levensloop van de leden van de beweging en kan daardoor aantonen wat hen werkelijk bewoog. ‘Anti-vivisectionisme was meer een levenshouding dan politiek activisme. Dat kun je het beste zien aan hun wijze van politiek voeren. In 1907 werd de Nederlandse Bond voor Bestrijding der Vivisectie (NBBV) uitgenodigd door een parlementaire-enquêtecommissie om te praten over wetgeving tegen dierenleed. Binnen de beweging was er veel discussie over de vraag of zij daar wel naar toe moesten gaan. Toen zij uiteindelijk gingen, vertelden ze de commissie dat ze liever géén maatregelen tegen vivisectie wilden. Hun argumentatie was dat de medici zélf moesten inzien dat ze leed aanrichtten.’
Zo bereik je als actiegroep natuurlijk niets en het is dan ook wel te begrijpen dat de anti-vivisectionisten onbekend zijn gebleven. Maar dat maakt hen voor Kluveld niet minder interessant. Kluveld: ‘Om de anti-vivisectionisten te begrijpen moet je je blikveld verruimen. Het waren niet zomaar een stelletje vreemde types. Hun eigenzinnige strijd paste in een tijd waarin emotie een kenmerk van de politieke cultuur was.’
Naast het archief van de beweging onderzocht Kluveld voor haar proefschrift vele brochures en – vaak wat obscure – romans. ‘De roman speelde een voorname rol in de levens van de anti-vivisectionisten. Hun politieke strijd werd erdoor beïnvloed. Literatuur uit die tijd vertelt vaak het levensverhaal van jonge studenten uit de gegoede klasse die moeite hebben met de keuze tussen wetenschap en religie. Zij kiezen uiteindelijk voor een humane levenskoers. Als een recept werd het profiel van de ideale anti-vivisectionistische strijder erin neergezet. Dergelijke romans riepen de lezers op een Christus of een Jeanne d’Arc te worden. Mannen reageerden daarop door hun maatschappelijke status op te geven voor de strijd tegen vivisectie. Zij deden bijvoorbeeld afstand van hun adellijke titels.’
Kluvelds proefschrift beschrijft de periode van 1890 tot 1940. Vaak wordt zo’n koppel jaartallen verbonden aan het begin en het eind van een beweging. Voor de anti-vivisectionisten gaat dat echter niet op; de NBBV bestaat nog steeds. ‘De traditionele geschiedschrijving beweert dat alle humanitaire bewegingen van rond 1900 door de Eerste Wereldoorlog uit het veld geslagen werden. De anti-vivisectionisten beleefden juist een opleving in het Interbellum. Het was geen tijdgebonden strijd. Er waren ook heel verschillende mensen lid van de NBBV; zowel Abraham Kuyper als Anton Mussert stonden op de ledenlijst. De beweging kon overleven, omdat het dierenleed bij velen tot de verbeelding sprak.’
Dit artikel is exclusief voor abonnees
De vooruitgang: Emotie in de politiek
Proefschriften, lezingen of artikelen kunnen ons beeld van het verleden ingrijpend veranderen. Deze keer het proefschrift van Amanda Kluveld, waarin zij bestrijdt dat de Nederlandse anti-vivisectionisten geen politieke rol van betekenis speelden. De anti-vivisectiebeweging verzet zich sinds het einde van de negentiende eeuw tegen dierproeven. Jan Romein zag de anti-vivisectionisten vooral als een van de...
Het hoge woord: Je kan geschiedenis niet straffeloos negeren
Een thema als ‘slavernij’ laat helder zien op hoeveel manieren je met het verleden om kunt gaan. Kennis van het verleden is weer populair. Nu nog een goede basis voor het schoolprogram. Op 17 en 18 november 2000 vonden in het Tropeninstituut te Amsterdam de Geschiedenisdagen plaats: een poging om historici en in geschiedenis geïnteresseerden...
Rotterdam in de Gouden Eeuw
Rotterdam was in 2001 samen met Porto de culturele hoofdstad van Europa. De stad staat bekend als modern en zakelijk, een plaats zonder geschiedenis of poëzie. Toch was datzelfde Rotterdam tijdens de Gouden Eeuw een stad van dichters en denkers, van nieuwlichterij en tolerantie, en stak het Amsterdam naar de kroon. De rijkdom van Rotterdam...
De jaren tachtig van Sonja Barend
Het TV-programma Sonja was een van de meest bekeken programma’s in de jaren tachtig. Het programma wilde taboes doorbreken door andersdenkenden aan het woord te laten. Een bonte stoet belangengroepen passeerde de revue. Dit is deel 1 in een serie over de jaren tachtig. ‘Wat moet ze met zo’n roetmop?’, vroeg de vader zich af...
Herdenken in een voormalige DDR-gevangenis
Het complex Bautzen was gevangenis onder het nationaal-socialisme, de Russen en in de DDR. Nu is het een herdenkingscentrum. Maar de oud-gevangenen hebben moeite het lijden onder verschillende dictaturen één plaats te herdenken. ‘Volgens de gevangen die onder de Russen vastzaten was Bautzen vanaf de jaren zestig een hotel.’ ‘Ab nach Bautzen…’ Met deze slogan...
Jaap van Osta over Oranje-huwelijken in de twintigste eeuw
Jaap van Osta, specialist op het gebied van de moderne monarchie, vertelt over de huwelijkspolitiek van de Oranjes in de twintigste eeuw: ‘Hendrik was een lieve man, maar intellectueel stelde hij niets voor. Hij en Wilhelmina lagen elkaar helemaal niet.’ In 1898 was Wilhelmina op achttienjarige leeftijd koningin geworden. Tijd om een huwelijkskandidaat te zoeken....
Loe de Jong
Loe de Jong kijkt terug. Op Aantjes, Bernhard, Weinreb en koningin Wilhelmina. Vooruit kijkt hij niet meer. ‘Ik krijg ook geld van de joodse tegoeden. Maar u mag me niet vragen wat ik daarmee ga doen.’ Geen historicus heeft in Nederland zoveel maatschappelijke beroering teweeg gebracht als dr Louis de Jong (87). Als directeur...
Boeken top 10 december
1. DE EEUW VAN MIJN VADER door Geert MakContact, ƒ 49,902. HOE GOD VERDWEEN UIT JORWERDdoor Geert MakPandora, ƒ 25,003. HITLER. VERGELDING, 1936-1945door Ian KershawHet Spectrum, ƒ 99,004. HUIS, TUIN EN KEUKENdoor Herman BeliënContact, ƒ 12,505. ZWAARDEN, PAARDEN EN ZIEKTEKIEMENdoor Jared DiamondHet Spectrum, ƒ 76,006. GESCHIEDENISKALENDER 2001Sdu, ƒ 27,507. DE EERSTE WERELDOORLOG 1914-1918door John KeeganBalans,...
Recent verschenen
Een pornograaf Monicagate. Zo staat het seksschandaal rond de vorige Amerikaanse president Bill Clinton en zijn stagiaire Monica Lewinsky bekend. De beroemde scenarioschrijver Joe Eszterhas (Basic Instinct) analyseert deze geruchtmakende affaire uit 1998 in een schitterend boek: American Rhapsody (Het Spectrum fl 52,75). Het is een curieuze mengeling van feit en fictie. Zo komt in...
Pleidooi voor een Nationaal Historisch Museum
Het Rijksmuseum wil de afdeling Nederlandse Geschiedenis samenvoegen met de kunstafdelingen. De Raad voor Cultuur is hier niet gelukkig mee. Er is straks geen plek meer waar de geschiedenis van ons land in een consistent en integraal verhaal wordt getoond. Dan moet er maar een nieuw nationaal geschiedenismuseum komen, vindt de Raad. Is er behoefte...
Ronald de Leeuw, directeur van het Rijksmuseum
De afdeling geschiedenis van het Rijksmuseum verdwijnt. Tenminste, dat is het plan van de nieuwe directeur Ronald de Leeuw. Hij wil een geïntegreerde presentatie van de afdelingen schilderkunst, beeldhouwkunst en kunstnijverheid en Nederlandse geschiedenis. ‘Je haalt mensen op de beroemde iconen binnen, en geeft ze dan nog iets meer. Dat is een vorm van koppelverkoop...
Prijsvraag december
Hoe goed kennen we onze helden en schurken? Iedere maand een biografie van een belangwekkend persoon uit het verleden. U mag raden wie de hoofdpersoon is. ‘Maria, waarom weent gij zo, weent gij zo? Omdat ik zo jong sterven moet, sterven moet…’ Zo klinkt in dit liedje de doodsklacht van Maria van Bourgondië, erfvrouwe van...
