Contact | Adverteren | Login | Lezersservice

Renaissance

1450-1550

De Renaissance - het Franse woord voor 'wedergeboorte' - kreeg zijn naam van diegenen die de Middeleeuwen zagen als een 'duistere tijd', een slaap waaruit de menselijke geest moest ontwaken. Na een periode van verval was volgens de humanisten van de Renaissance een nieuwe gouden eeuw aangebroken. De kunsten en letteren bloeiden, geïnspireerd door de klassieke Oudheid.

De fundamentele instituties van Europa - de verschillende talen en culturen, de grote structuren van rechtspraak, overheid en economische productie - waren allemaal al ontstaan in de Middeleeuwen. De Renaissance, die in Italië ontsproot, kenmerkte zich echter door een nieuwe manier van denken. De Italiaanse invloed op andere landen bleef zeker 200 jaar onverminderd sterk. De Renaissance had betrekking op de hoge cultuur en was dus beperkt tot een kleine groep mensen, maar strekte zich uit over het hele gebied waar de literatuur en kunst vertegenwoordigd waren.



De Renaissance vond zijn oorsprong in Florence, een stad die met handel en nijverheid zeer welvarend was geworden. Enkele voorname Toscaanse families droegen bij aan het succes en de bekendheid van Florence en zijn inwoners: de Pazzi, de Pitti en de Medici. Zij stimuleerden en ondersteunden artiesten die zich lieten inspireren door de klassieke Oudheid en die de kunsten en de filosofie een nieuwe impuls gaven.

Kunst, filosofie en wetenschap
De kerkelijke dogma's kregen in de loop van de veertiende eeuw, onder invloed van het humanisme, concurrentie van het verstand en de objectieve waarneming. Er werd teruggegrepen op de (vooral Griekse) Oudheid als cultuur- en vormingsideaal. Naast de priester kon nu ook de burger cultuurdrager zijn. Humanisten vertrouwden op het vermogen van de mens om zijn leven zelf zin te geven.

Schoolvoorbeeld van een humanist was de beroemde Italiaanse homo universalis Leonardo da Vinci. Naast architect was hij uitvinder, ingenieur, filosoof, natuurwetenschapper, kunstenaar, schrijver en componist. Zo deed hij bijvoorbeeld - terwijl hij meesterwerken voltooide als de Mona Lisa en Het Laatste Avondmaal - als geoloog bodemonderzoek.



Een ander bekend humanist was Desiderius Erasmus van Rotterdam. De vroege zestiende eeuw kenmerkte zich door gevoelens van angst en onzekerheid, ingegeven door ziektes als de pest en de val van de Byzantijnse hoofdstad Constantinopel in 1453. Het verval van de kerk baarde velen zorgen, onder wie Erasmus, die hoopte dat men haar kon herstellen door van binnenuit te hervormen. Erasmus was een relatief gematigd denker.

De humanist Copernicus, geboren in Polen, ontwierp een heliocentrische systeem voor de astronomie:. in plaats van de aarde plaatste hij de zon in het centrum van het stelsel van planeten waartoe de aarde behoort. Het feit dat Copernicus niet door de kerk werd vervolgd, had hij waarschijnlijk te danken aan zijn uitgever Osiander, die het voorwoord van Copernicus' werk schreef en hierin de uitkomsten van diens bevindingen als hypothesen presenteerde. Later bewees Galileo Galilei de these van Copernicus. Galilei werd hiervoor wél veroordeeld door de Inquisitie.

Een andere bekende Italiaan, die nieuwe ideeën over het bestuur introduceerde, was Niccolo Machiavelli. Hij was van mening dat alleen een sterke staat de eigen burgers kon beschermen en dat hiervoor niet alleen een sterk heerser, maar ook een sterk leger nodig was. De inwoners van zijn stad Florence waren echter niet bereid gebleken om te investeren in een krachtige legermacht. Liever bleef de stad neutraal in conflicten en kocht het belagers af. Machiavelli geniet vooral nog bekendheid dankzij het boek Il Principe (De vorst), waarin hij zijn utilitaristisch denken uiteen heeft gezet: het doel heiligt de middelen. Daarnaast draait alles om Virtú: politieke daadkracht.

Een belangrijke factor in het succes van deze humanisten was de uitvinding van de boekdrukkunst door Gutenberg, midden vijftiende eeuw. Hierdoor konden hun ideeën sneller worden verspreid. Doordat Gutenberg een systeem ontwikkelde van losse letters, konden pagina's makkelijker geredigeerd worden. In 1455 voltooide hij de Gutenbergbijbel, zijn bekendste werk.



De Renaissance was ook de tijd van de grote ontdekkingsreizen, waarbij de Portugezen en Spanjaarden voorop gingen. In de loop van de vijftiende eeuw trokken de Portugezen steeds verder zuidwaarts langs de kust van Afrika. In 1492 (her)ontdekte Christoffel Columbus Amerika, op zijn zoektocht naar een nieuwe route naar Indië. In 1500 werd Brazilië ontdekt door Pedro Alvares Cabral en tussen 1519 en 1522 maakte Fernao Magelhaes als eerste een reis om de wereld. De bolvormigheid van de aarde was inmiddels algemeen aanvaard onder geografen in de Renaissance.

Nieuwe monarchieën
Al tijdens de Middeleeuwen begonnen zich de grenzen af te tekenen van nieuwe, machtige rijken. Tijdens de Renaissance zette deze ontwikkeling zich voort. Zo breidde het Heilige Roomse Rijk zich verder uit naar het westen onder leiding van Maximiliaan van Oostenrijk. In Frankrijk werd het Huis van Valois één van de machtigste dynastieën in Europa. In Engeland kwam het Huis Tudor op de troon, dat bekende vorsten voortbracht als Henry VIII en Queen Elizabeth. Spanje werd verenigd toen de concurrerende vorstenhuizen van Aragon en Castilië zich verbonden door een huwelijk tussen Isabella en Ferdinand II.

De belangrijkste heerser tijdens de Renaissance was de opvolger en kleinzoon van Maximiliaan van Oostenrijk: Karel V. Hij zou heersen over Oostenrijk, de Nederlanden, Franche-Comté, de Spaanse koninkrijken Castilië en Aragon, de Spaanse koloniën in de Amerika's en delen van Italië. Hij was de eerste monarch sinds Karel de Grote die over zo'n groot gebied heerste.

De Reformatie
Door het humanisme van de vijftiende eeuw versterkte de kritiek op de katholieke kerk die al tijdens de Middeleeuwen was opgekomen. Degene die de bal deed rollen was de 'Duitse' humanist Maarten Luther, die in 1517 in 95 stellingen zijn kritiek op de kerk samenvatte. Hij viel diverse dogma's van de katholieke kerk aan, waaronder de praktijk van aflaten, waarmee katholieken hun zielenheil konden afkopen en minder tijd in het vagevuur hoefden door te brengen alvorens de hemel te kunnen betreden. De verlossing van de menselijke ziel lag in Luther's ogen niet in goede werken, maar in plaats daarvan moest men vertrouwen op Gods genade. Het feit dat Luther niet alleen enkele belangrijke dogma's bekritiseerde, maar ook de positie van de paus, leidde tot een definitieve breuk met de katholieke kerk.

Ook de uit Frankrijk afkomstige Johannes Calvijn, die na Luther zijn sporen als hervormer zou verdienen, was beïnvloed door de idealen van het humanisme. Net als de andere humanisten schaarde Calvijn zich achter het ideaal van scholing. De wijsheid uit de geschriften van de klassieke Oudheid en de vroegchristelijke kerkvaders zouden toegankelijk gemaakt moeten worden voor de geschoolde elite, die hier veel van zou kunnen leren en een beschaafder en menselijker wereld zou kunnen creëren. Een verschil met de hervormingen van Luther was, dat Calvijn ook in de organisatiestructuur van de kerk verandering aan wilde brengen. Luther hield het originele katholieke model hoofdzakelijk in stand, maar Calvijn pleitte voor een kerkopbouw van onderop. Hij zou een grote invloed hebben op hervormingen in Frankrijk, Schotland en Nederland.

In de tussentijd had zich in Engeland ook een belangrijke hervorming voltrokken. De Engelse koning Hendrik VIII was katholiek en getrouwd met Catharina van Aragon - politiek gezien een gunstig huwelijk. De geboorte van de zo gewenste mannelijke opvolger bleef echter uit, waarop de koning wenste te scheiden. De paus, onder druk gezet door de Heilige Roomse keizer Karel V, stemde hier niet mee in. Daarop liet Hendrik VIII nieuwe wetgeving doorvoeren waarmee bepaalde religieuze kwesties alleen nog door Engelse kerkelijke rechtbanken behandeld konden worden. Hij scheidde van Catharina en een jaar later ging de Act of Supremacy van kracht, die bepaalde dat de Engelse koning aan het hoofd van de Engelse kerk stond. Onder Hendruk VIII was de Engelse kerk nog katholiek, maar tijdens de regeerperiode van zijn zoon Edward VI vonden er dusdanig ingrijpende veranderingen plaats, dat de Anglicaanse kerk echt protestants werd.

Concilie van Trente
De crisis in de kerk als gevolg van de reformatorische denkers leidde tot het Concilie van Trente, een vergadering van de hoogste geestelijken van de rooms-katholieke kerk om de eenheid te herstellen. Het concilie maakte een begin met de vernieuwing van de eigen kerk. Paus Paulus III opende op 13 december 1545 het Concilie en na sluiting, op 4 december 1563, verleende paus Pius IV op 26 januari 1564 rechtskracht aan de besluiten.

Verschillende oorzaken van kerkelijke twisten werden tijdens het concilie aangepakt. Voor de opleiding tot priester werden scherpere richtlijnen gemaakt, in ieder bisdom moest een seminarie worden opgericht en de verkoop van geestelijke ambten werd verboden. Verder werden zaken rondom de bijbelse canon opnieuw vastgelegd. Het Latijn werd ingesteld als enige liturgische taal en de geloofswaarheden van de erfzonde, de zaligmaking, de zeven sacramenten, de heiligenverering, het vagevuur en de aflaten werden opnieuw verduidelijkt en bevestigd. Over de aflaten werd besloten dat deze wel in lijn met het geloof waren, maar dat er matig mee omgesprongen diende te worden om misbruik te voorkomen. (tekst: Simone Olsthoorn)
 

Christoffel Columbus (1451-1506)

Dat ontdekkingsreiziger Columbus een grote visionair was, die in tegenstelling tot zijn tijdgenoten doorhad dat de wereld niet plat was maar rond, is een verzinsel uit de Romantiek. De zeevaarder ging zelfs met volledig verkeerde berekeningen op pad. Dat...

Gouden tijden voor de condottieri

Vijftiende-eeuws Italië was politiek tot op het bot verdeeld. Terwijl de Renaissance zijn hoogtepunt beleefde streden stedelijke autoriteiten, lokale edelen en de kerk om de macht. Het waren gouden tijden voor de condottieri, die hun diensten...

Leonardo da Vinci

Hij schetste de eerste fiets, inclusief fietsketting. Hij ontwierp de gevechtstank, het duikpak, ...het vliegtuig, de waterradboot. Hij bedacht het verdwijnpunt voor het verkrijgen van een goed perspectief in schilderkunst. Met zijn zelfgemaakte verf maakte...

€ 7,50 | Koop nu

In beeld: de Contrareformatie

Terwijl het protestantisme zich in de zestiende eeuw als een olievlek verspreidde, verkeerde de katholieke kerk in een diepe identiteitscrisis. Hervorming was noodzakelijk, want het kerkelijk systeem was door en door corrupt. Tijdens het Concilie van...

Machtspolitica Elizabeth I

Ze was zeker niet knap, had een gebrekkig gebit en een nog slechter humeur. Toch dongen alle prinsen van Europa naar de hand van de Virgin Queen en deed ze staatshoofden sidderen. Tijdens haar regeerperiode van 44 jaar wist de pragmatische Elizabeth I...

Johannes Gutenberg en de boekdrukkunst

Eeuwenlang zochten uitvinders naar manieren om snel teksten te drukken. De geniale Johannes Gutenberg vond de oplossing. Hij combineerde als eerste al bestaande technieken tot een nieuw drukproces. Daarmee stond hij aan de basis van een enorme...

Karel V (1500-1558): Maffiabaas van christelijk Europa

Het bewind van Karel V is altijd veronachtzaamd in de Nederlandse geschiedschrijving - de vorst verdween in de schaduw van zijn ‘fundamentalistische’ zoon Filips. Maar ook keizer Karel was meedogenloos, katholiek én corrupt: zijn voortdurende hang...

Johannes Calvijn (1509 - 1564)

Het beeld dat buiten calvinistische kringen van Calvijn bestaat is buitengewoon negatief. Hij was de bedenker van de troosteloze predestinatieleer en een intolerante fanaticus, die zijn volgelingen alle geneugten van het leven ontzegde. Maar wat nu...

Erasmus versus Luther

De altijd redelijke en gematigde Erasmus hoopte de kerk van binnenuit te hervormen en de eenheid van het instituut te bewaren. De veel fellere Luther was niet bang voor een scheuring. Erasmus' boodschap van tolerantie en redelijkheid verloor het...

De Nederlandse ontdekkingsreizen

Wat moeten we weten van onze vaderlandse geschiedenis? Historici Piet de Rooy en Jan Bank maakten een canon van het Nederlandse verleden. Tien hoogtepunten uit dit overzicht treft u aan in Historisch Nieuwsblad. Deze maand: de ontdekkingsreizen.

Blijf op de hoogte via onze nieuwsbrief