Home Dossiers Tweede Wereldoorlog Het Duitse vlaggenschip Graf Spee ging ten onder

Het Duitse vlaggenschip Graf Spee ging ten onder

  • Gepubliceerd op: 17 april 2024
  • Laatste update 12 mei 2024
  • Auteur:
    Bram de Graaf
  • 13 minuten leestijd
De ondergang van de Graf Spee, 17 december 1939
Hitler in de Tweede Wereldoorlog
Dossier Tweede Wereldoorlog Bekijk dossier

Op 17 december 1939 werd het vlaggenschip van de Duitse marine, de Graf Spee, voor de kust van Uruguay in het nauw gedreven door de Britten. De situatie was uitzichtloos. Commandant Hans Langsdorff aarzelde niet en nam een beslissing die Hitler hem nooit heeft vergeven. 

Johann Wilhelm Rudolf (‘Hans’) Langsdorff, op 20 maart 1894 geboren op Rügen in de Oostzee, was voorbestemd voor het predikantschap. Dat was de grote wens van zijn ouders Ludwig Langsdorff, rechter van beroep, en Elisabeth Steinmetz, beiden lid van de evangelische gemeente. Toen Hans vier was, verhuisde het gezin naar Düsseldorf, waar ze buren werden van de adellijke familie Von Spee: graaf Maximiliaan was een vooraanstaand marineofficier. Op het gymnasium blonk Hans uit in wiskunde en geschiedenis. Hij was geliefd bij zijn klasgenoten en docenten, vanwege zijn ‘open, loyale en onbevreesde karakter en gevoel voor humor,’ schreef een leraar. 

Meer historische verhalen lezen? Schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.

Ontvang historische artikelen, nieuws, boekrecensies en aanbiedingen wekelijks gratis in uw inbox.

Tot teleurstelling van zijn ouders, en ongetwijfeld onder de indruk van Spee, koos Hans in 1912 niet voor de studie theologie, maar voor de marineacademie in Kiel. Tijdens de Eerste Wereldoorlog verdiende hij het IJzeren Kruis in de Slag bij Jutland (1916), na de oorlog kreeg hij het bevel over een groep mijnenvegers en torpedoboten. Op 1 oktober 1938 ging een droom in vervulling: de benoeming tot commandant van de Graf Spee, het vlaggenschip van de Kriegsmarine. Het was vernoemd naar zijn buurman, die in december 1914 bij de Slag om de Falklandeilanden was omgekomen. Hij was eervol met enkele schepen ten onder gegaan. 

De Graf Spee in Londen, 15 april 1937.
De Graf Spee in Londen, 15 april 1937. Bron: Getty Images.

Het Verdrag van Versailles (1919) verbood Duitsland als verliezer van de Eerste Wereldoorlog oorlogsschepen te bezitten die meer dan 10.000 ton water verplaatsten. Het noopte de Duitsers schepen te ontwikkelen die daaraan voldeden zonder aan gevechtskracht in te boeten. Tussen 1931 en 1935 nam de Kriegsmarine drie Pantzerschiffe van de Deutschlandklasse in gebruik: de Deutschland, de Admiral Scheer en de Graf Spee. De stoomturbines waren vervangen door dieselmotoren (wat bemanning scheelde), er waren twee geschutstorens met drie zware kanonnen met een bereik van 22 kilometer (gangbaar was drie geschutstorens met twee kanonnen). En de bepantsering aan de zijkanten was dunner, snelheid moest daarvoor compenseren. Hun voornaamste taak was vijandelijke koopvaardijschepen te vernietigen, maar zeeslagen moesten worden vermeden. Eigenlijk waren het moderne piratenschepen. Omdat ze relatief klein waren voor hun bewapening, zeker in vergelijking met Britse oorlogsschepen, noemden de Engelsen ze denigrerend ‘vestzakslagschepen’. 

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Historischnieuwsblad.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste historische verhalen door toonaangevende historici. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand, de eerste maand €1,99. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Vaderfiguur 

De 186 meter lange Graf Spee werd in 1933 te water gelaten. Naast zes 28-centimeterkanonnen had het acht 15-centimeterkanonnen en acht torpedobuizen. De topsnelheid was 28,5 knopen (52,8 km/u). Aan boord was een waterverkenningsvliegtuig dat met een katapult kon worden afgeschoten. De Graf Spee gold als het meest prestigieuze en modernste oorlogsschip van de Kriegsmarine en was tot eind 1938 het vlaggenschip. Het bezocht in die hoedanigheid menige wereldhaven als maritiem ambassadeur van Duitsland, zoals tijdens de kroning van de Britse koning George VI in mei 1937. Langsdorff was toen al aan boord, vanaf 1936 was hij stafofficier van admiraal Hermann Boehm. In januari 1937 werd hij gepromoveerd tot kapitein. Een jaar later verkreeg hij het commando over het schip. Een collega roemde zijn ‘kalme en evenwichtige persoonlijkheid’, ‘scherpe gevoel voor humor’ en ‘tactisch en strategisch inzicht’. 

Kapitein Langsdorff is populair bij zijn bemanning, 1939.
Kapitein Langsdorff is populair bij zijn bemanning, 1939. Bron: Bridgeman Images.

Zelf zag Langsdorff zich als ‘zeestrijder met een geweten’. Hij was allesbehalve nazigezind, dus zijn benoeming was enigszins verrassend. Zijn ruim duizendkoppige bemanning liep met hem weg. Een groot deel ervan was tussen de 18 en 21 jaar en onervaren. Voor dat deel was hij een vaderfiguur, want hij behandelde ze met net zo veel respect als de officieren. Dankzij Langsdorff vormde de Graf Spee-bemanning een hechte eenheid. 

In de avond van 21 augustus 1939 verliet de Graf Spee marinebasis Wilhelmshaven voor een geheime missie. Het schip voer richting IJsland, waar het de koers verlegde naar de Atlantische Oceaan richting Afrikaanse kust. De Britten volgden het met argusogen en stuurden hun vloot de oceaan op. Daarmee slaagde Langsdorffs eerste missiedoel: hen weglokken uit de Noordzee, zodat Adolf Hitler op 1 september ongestoord Polen kon binnenvallen.  

De Britse oorlogsverklaring aan Duitsland op 3 september kwam voor Hitler als een totale verrassing. Toen hem na enkele weken duidelijk werd dat een snelle vrede er niet inzat, kreeg de Graf Spee groen licht voor deel twee van zijn missie: verstoring en vernietiging van vijandelijke koopvaardijschepen met alle mogelijke middelen.  

Superieure Duitse schepen

In 1935 sloten Duitsland en Engeland een nieuw vlootverdrag, waarna Duitsland zwaardere schepen kon bouwen. De bekendste waren de Bismarck en de Scharnhorst. Ze waren superieur aan de Britse slagschepen, maar niet opgewassen tegen hun aantallen – het vlootverdrag bepaalde dat de Duitse oorlogsvloot niet groter dan 35 procent van de Britse mocht zijn. Om de aanvoerlijnen te beschermen, zetten de Britten vanaf september 1939 alles op alles om deze oorlogsbodems te vernietigen. Op 27 mei 1941 werd de Bismarck op de Atlantische Oceaan tot zinken gebracht. De Scharnhorst ging op 26 december 1943 in de Barentszzee ten onder met vrijwel de gehele bemanning. Zonder bescherming van oppervlakteschepen wonnen Duitse U-boten (onderzeeboten), ondanks zware verliezen, toch bijna de slag om de Atlantische Oceaan. Totdat medio 1943 hun Enigma-berichtencode werd gekraakt.  

Twee keer per dag maakte het watervliegtuig een verkenningsvlucht. Wanneer een vrachtvaarder werd gespot, ging de Graf Spee erop af. Om dichterbij te komen, gebruikte het schip verschillende camouflagetechnieken. Met hout en stof werden nepschoorstenen en nepkanonnen aangebracht, zodat het qua profiel leek op een Britse kruiser. En net als vroegere piratenschepen gebruikte het de vlag van andere landen. In de verwarring slaagde het zo op schootsafstand te komen. De aangevallen schepen konden daarna niets anders dan zich overgeven. De Graf Spee nam eerst de bemanning aan boord, waarna hun schip werd vernietigd. Langsdorff behandelde zijn gevangenen goed, met de kapiteins dronk hij een borrel en wisselde ervaringen uit. Waar het kon, zette hij hen in sloepen af bij havens of over op een neutraal schip. Ook nam zijn bevoorradingsschip de Altmark, waarmee regelmatig contact was, gevangenen aan boord. Tussen 30 september en 7 december bracht de Graf Spee negen koopvaardijschepen tot zinken. Daarbij viel geen enkel dodelijk slachtoffer. 

Graf Spee maakte veertig treffers 

Op de Atlantische Oceaan leidde het tot paniek. De Graf Spee doemde dan weer bij Afrika op, dan weer bij Latijns-Amerika. De Britten dachten daarom dat ze met meerdere Duitse oorlogsschepen hadden te maken en stuurden zeven eskaders, in totaal 23 oorlogsbodems, de zee op.  

Langsdorff had zijn jachtgebied inmiddels verplaatst naar de monding van de Rio de la Plata. Onderweg erheen werd zijn schip gezien door een neutrale Noorse koopvaarder die de Britten waarschuwde. Een eskader bij de Falklandeilanden, bestaande uit de zware kruiser Exeter en de lichte kruisers Ajax en Achilles, ging erop af. Hun commandant Henry Harwood was een expert in het bestrijden van vestzakslagschepen. Hij kende hun zwakheden: dun bepantserd aan de flanken en slechts twee zware geschutskoepels. Bovendien had hij drie schepen.  

Adolf Hitler bezoekt de Graf Spee.
Adolf Hitler bezoekt de Graf Spee, 29 mei 1936. Bron: Getty Images.

Op de ochtend van 13 december maakten de schepen contact. Langsdorff dacht te maken hebben met een begeleid konvooi en viel aan. De zee was kalm, het zicht goed: ideaal voor een zeeslag. Pas toen hij dichterbij kwam, ontdekte hij zijn fout. De Britse schepen hadden weliswaar lichter geschut met minder reikwijdte, maar waren wel sneller. Langsdorff besefte dat hij ze niet kon afschudden en moest doorgaan. Vanaf de Ajax beval Harwood de Exeter vanuit het zuiden aan te vallen. Met de twee lichtere schepen deed hij dat vanuit het oosten. In plaats van op ruime afstand te blijven en te profiteren van het bereik van de zware kanonnen, kwam de Graf Spee binnen schootsafstand van de Britten. Langsdorff concentreerde zich op de Exeter en wist die ruim 40 keer te raken. Maar hij incasseerde ook zelf treffers. Op de Graf Spee zaten ruim vijftig Britten gevangen. Ze telden zeventien treffers op het schip, vertelde een van hen later. Maar de meeste indruk maakten de kanonnen van de Graf Spee. Elk salvo leek op een aardbeving en veroorzaakte een enorme naschok. 

Nadat zijn kanonnen waren vernietigd en er tientallen doden waren gevallen, verliet de Exeter het gevecht. Maar de Graf Spee verkeerde ook in de problemen. Een granaat had de oliezuiveringsinstallatie beschadigd, die essentieel was voor de brandstoftoevoer om een topsnelheid te halen. Ook was er schade aan de keuken, waterzuiveringsinstallatie, romp en gevechtstorens. Er waren daarbij 36 doden gevallen en meer dan zestig gewonden. Langsdorff, die op het open bruggedeelte de strijd had geleid, was gewond geraakt door scherven in de arm. Na ruim een uur zwegen de kanonnen. Langsdorff verwachtte een torpedoaanval van de Ajax en de Achilles en verliet onder dekking van een rookgordijn het strijdtoneel en zette koers naar de dichtstbijzijnde diepzeehaven: Montevideo.  

De kanonnen van de Graf Spee hebben een bereik van 22 kilometer, 1937.
De kanonnen van de Graf Spee hebben een bereik van 22 kilometer, 1937. Bron: Getty Images.

Hoewel officieel neutraal, onderhield Uruguay nauwe banden met Groot-Brittannië. Buenos Aires was een betere optie geweest, omdat de Argentijnen sympathieker tegenover de nazi’s stonden. Maar die haven was alleen te bereiken door nauwe modderige geulen en bovendien verder van open zee. Gevolgd door de Ajax en de Achilles liep de Graf Spee Montevideo binnen. Volgens de Conventie van Genève mocht het 24 uur herstelwerkzaamheden in een neutrale haven uitvoeren. Langsdorff vroeg een week, onder de Britse druk kreeg hij van Uruguay 72 uur.        

Op 14 december werden de omgekomen bemanningsleden van boord gehaald en met militair ceremonieel begraven op de Del Norte-begraafplaats in Montevideo. De ruim zestig gewonden werden behandeld in lokale ziekenhuizen en de Britten werden vrijgelaten. Daarna vertelde Langsdorff zijn bemanning hoe ze ervoor stonden. Ze hadden nog 160 zware granaten, genoeg voor één uur gevecht, en voor drie dagen voorraden. Met de kapotte oliezuiveringsinstallatie zouden ze Duitsland nooit bereiken. Daarnaast had hij gehoord dat ze bij de monding van de Rio de la Plata werden opgewacht door een sterke Britse vloot. Er was geen hoop.  

De Graf Spee had nog genoeg granaten voor één uur vechten 

Op 16 december besprak hij hun situatie met vlootadmiraal Erich Raeder in Berlijn. Die adviseerde hem tijd te winnen voor reparatie en anders toch uit te wijken naar Buenos Aires. Internering in Uruguay moest worden voorkomen. En het schip mocht niet onbeschadigd in Britse handen vallen. 

Maar Uruguay gaf Langsdorff geen extra tijd. Opnieuw verzamelde hij zijn bemanningsleden aan dek en deelde hun het besprokene mee. Sommige officieren eisten dat ze strijdend ten onder zouden gaan. Daarop dreigden de jonge matrozen met muiterij. Langsdorff liet vervolgens 900 bemanningsleden overzetten op het Duitse vrachtschip SS Tacoma, dat eveneens in Montevideo lag. Veertig man bleven aan boord. De volgende dag voer de Graf Spee uit. Aan wal stonden tienduizenden Uruguayanen zich te verheugen op een aanstaande zeeslag. Verderop maakten de Britten zich op voor de confrontatie.  

Herdenkingen van de Graf Spee

Aan boord van de Graf Spee liet Langsdorff zijn spookbemanning alle wapens en technische apparatuur vernietigen en explosieven aanbrengen. Op een paar kilometer uit de kust zette hij hen in sloepen. Zelf wilde hij blijven, maar hij liet zich door zijn officieren overhalen mee te gaan. Twintig minuten later vloog het schip de lucht in, het brandde nog drie dagen voor het zonk. De Tacoma bracht Langsdorff en zijn bemanning naar Buenos Aires, waar ze werden opgevangen in immigrantenhotels. Met de Argentijnse autoriteiten kwam hij overeen dat ze als schipbreukelingen zouden worden behandeld.  

Hitler was furieus. De Graf Spee had strijdend ten onder moeten gaan en zo veel mogelijk schade moeten aanrichten aan de Britse vloot. De eerste zeeslag van de nog verse oorlog was nu door de vijand gewonnen en had hun moraal opgepept. Maar Langsdorff vond dat hij het maximale en enig juiste had gedaan: zijn bemanning was gered en het schip was niet in Britse handen gevallen. ‘We zullen ze laten zien wat Duitse eer betekent,’ zei hij tegen zijn officieren.  

‘We zullen ze laten zien wat Duitse eer betekent’ 

Op de avond van 19 december schreef hij afscheidsbrieven aan zijn vrouw, ouders en Duitse ambassadeur. Daarna schoot hij zich met zijn dienstpistool door het hoofd. Ze vonden hem in zijn gala-uniform, zijn hoofd rustte op de Duitse keizerlijke vlag. Hij werd met militaire eer begraven op de Duitse begraafplaats La Chacarita in Buenos Aires. Honderden Argentijnen van Duitse afkomst vormden een erehaag en brachten de Hitlergroet. ‘We voelden ons verweesd nu hij er niet meer was,’ zei bemanningslid Hans Eubel in een documentaire jaren later.  

De Graf Spee zinkt brandend weg in de golven.  Cover van La Domenica del Corriere, december 1939.
De Graf Spee zinkt brandend weg in de golven. Cover van La Domenica del Corriere, december 1939. Bron: Bridgeman Images.

Officieel mocht de bemanning niet terug naar Duitsland. Ze werd daarom ondergebracht in de verschillende Duitse kolonies in het land, waar ze grotendeels werd opgenomen in Duitse families. Sommige bemanningsleden wisten in de maanden erop na omzwervingen door Latijns-Amerika toch in Duitsland te komen, zoals artillerieofficier Paul Ascher. Hij ging twee jaar later als stafofficier ten onder met het slagschip de Bismarck. Dat ging met admiraal Günther Lütjens wel de confrontatie aan met een talrijkere tegenstander, wat 2000 opvarenden het leven kostte. 

De meeste Graf Spee-bemanningsleden bleven in Argentinië, waar ze gezinnen stichtten. Hun nazaten wonen er nog. Jaarlijks leggen ze bloemen op het graf van de man die het leven van hun voorvaders redde en houden er herdenkingen. Ook Langsdorffs jongste dochter Inge Nedden (1937) bezoekt die regelmatig. Ze was nog geen twee toen haar vader stierf, dus ze heeft geen levendige herinneringen aan hem. In september 2022 was ze ook in het door Duitse immigranten gestichte stadje Villa General Belgrano in de provincie Cordoba. Veel huizen zijn er gebouwd in Beierse stijl, restaurants serveren Apfelstrudel en spätzle en jaarlijks is er een groot Oktoberfest. In het lokale historisch museum is een Graf Spee-afdeling ingericht. Tijdens Neddens bezoek werd een nieuw monument voor de bemanning opgericht; 130 van hen hadden zich hier gevestigd. 

Het boegbeeld wordt opgevist, 2006.
Het boegbeeld wordt opgevist, 2006. Bron: ANP.

Bronzen adelaar

Na twee jaar zoeken werd in 2006 de 400 kilo zware bronzen nazi-adelaar van de boeg van de Graf Spee opgevist van de bodem van de Rio de la Plata. De expeditie vond ook de 27 ton wegende artillerieafstandsmeter. Deze staat nu tentoongesteld in de haven van Montevideo. De enorme bronzen adelaar met hakenkruis werd al snel weggehaald, uit angst dat personen met verkeerde bedoelingen erop af zouden komen. Sindsdien wordt hij in een houten kist op een geheime plek bewaard, bewaakt door het leger van Uruguay. 

Hoewel Langsdorff ook in Duitsland wordt geprezen omdat hij zijn bemanning heeft gered, wordt hij daar nog altijd niet publiekelijk geëerd. Er zijn dan ook nooit officiële Duitse delegaties bij de herdenkingen, laat staan dat er ooit een straat of een marineschip naar hem is vernoemd, zoals wel voor admiraal Lütjens. Neddens moeder kreeg nooit een weduwepensioen en pas de laatste jaren is er meer belangstelling voor haar vader, vertelde ze op de Argentijnse televisie. ‘Ik krijg veel e-mails van mensen die willen weten wat er nu precies is gebeurd.’ 

Hoe anders is dat in het buitenland. Bij de laatste herdenking waren veertig Britten, onder wie kleinkinderen van Harwood, zei ze. Tijdens de tachtigste herdenking van de zeeslag, in 2019, hield de Britse marine een herdenkingsdiner voor haar vader omdat hij extra slachtoffers had voorkomen.   

Meer weten

  • The Battle of the River Plate (1956) is een Britse oorlogsfilm, waarin Langsdorff wordt gespeeld door Peter Finch. 
  •  Kapitän zur See Hans Langsdorff (2019) door Hans-Jürgen Kaack is een vuistdikke biografie.  
  •  Hitler’s Navy: The Kriegsmarine in World War II (2022) door Gordon Williamson biedt een gedetailleerd overzicht. 

Openingsafbeelding: De ondergang van de Graf Spee, 17 december 1939.

Dit artikel is gepubliceerd in Historisch Nieuwsblad 5 - 2024